ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ · ਅਧਿਆਇ 6
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.1
अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।
स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥ ६.१ ॥
ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਕਰਮ-ਫਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਕਰਨ ਯੋਗ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਅਤੇ ਯੋਗੀ ਹੈ; ਨਾ ਉਹ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਅਗਨੀ ਤਿਆਗੀ ਹੈ, ਨਾ ਉਹ ਜਿਸ ਨੇ ਕਰਮ ਤਿਆਗੇ ਹਨ।
6.2
यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।
न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन ॥ ६.२ ॥
ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਨਿਆਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਯੋਗ ਜਾਣ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਯੋਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
6.3
आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ ६.३ ॥
ਯੋਗ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਮੁਨੀ ਲਈ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸਾਧਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਯੋਗ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਚੁੱਕੇ ਉਸੇ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਸਾਧਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6.4
यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।
सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥ ६.४ ॥
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨਾ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸਾਰੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗੀ ਉਹ ਯੋਗਾਰੂੜ੍ਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6.5
उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नात्मानमवसादयेत् ।
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ६.५ ॥
ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਉਧਾਰ ਕਰੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਨਾ ਡੇਗੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣਾ ਵੈਰੀ ਹੈ।
6.6
बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।
अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥ ६.६ ॥
ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਵੈਰੀ ਵਾਂਗ ਵੈਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
6.7
जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।
शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥ ६.७ ॥
ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਠੰਢ-ਗਰਮੀ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਮਾਣ-ਅਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
6.8
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।
युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ ६.८ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੈ, ਜੋ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਜਿੱਤ ਲਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਢੇਲਾ, ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਬਰਾਬਰ ਹਨ, ਉਹ ਯੋਗੀ ਯੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6.9
सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।
साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ ६.९ ॥
ਜੋ ਹਿਤੈਸ਼ੀਆਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ, ਵੈਰੀਆਂ, ਉਦਾਸੀਨਾਂ, ਨਿਰਪੱਖਾਂ, ਨਫ਼ਰਤ ਯੋਗਾਂ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮ ਬੁੱਧੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਹੈ।
6.10
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।
एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ ६.१० ॥
ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਇਕੱਲਾ, ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਆਸ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲਾਵੇ।
6.11
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ६.११ ॥
ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਨਾ ਬਹੁਤ ਨੀਵਾਂ, ਕੱਪੜਾ, ਹਿਰਨ ਦੀ ਖੱਲ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਵਿਛਾਇਆ ਆਪਣਾ ਸਥਿਰ ਆਸਣ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ,
6.12
तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ ६.१२ ॥
ਉੱਥੇ ਆਸਣ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਤਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ।
6.13
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।
संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ ६.१३ ॥
ਸਰੀਰ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਰੱਖ ਕੇ, ਟਿਕ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਨਾ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਬੈਠੇ।
6.14
प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।
मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥ ६.१४ ॥
ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਨਿਡਰ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਦੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਲਾ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਮੰਨ ਕੇ, ਜੁੜ ਕੇ ਬੈਠੇ।
6.15
युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः ।
शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ ६.१५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦਾ ਹੋਇਆ, ਵੱਸ ਕੀਤੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਯੋਗੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਪਰਮ ਨਿਰਵਾਣ ਰੂਪ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
6.16
नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।
न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ ६.१६ ॥
ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਬਹੁਤ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਦਾ; ਨਾ ਬਹੁਤ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਜਾਗਣ ਵਾਲੇ ਦਾ।
6.17
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ ६.१७ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਘੁੰਮਣ-ਫਿਰਨ ਸੰਜਮੀ ਹੈ, ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਦਾ ਯਤਨ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੌਣਾ-ਜਾਗਣਾ ਨਿਯਮਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਯੋਗ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
6.18
यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ ६.१८ ॥
ਜਦੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸ ਕੀਤਾ ਚਿੱਤ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬੇਲਾਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਯੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6.19
यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।
योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥ ६.१९ ॥
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਦੀਵਾ ਡੋਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਉਪਮਾ ਸੰਜਮੀ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਯੋਗੀ ਲਈ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
6.20
यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।
यत्र चैवात्मनाऽऽत्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ ६.२० ॥
ਜਦੋਂ ਯੋਗ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਚਿੱਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ,
6.21
सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।
वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ ६.२१ ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਸੁਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਉਹ ਤੱਤ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ,
6.22
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।
यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ ६.२२ ॥
ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਾਭ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਉਹ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ,
6.23
तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् ।
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ ६.२३ ॥
ਦੁੱਖ ਦੇ ਸੰਜੋਗ ਤੋਂ ਇਸ ਵਿਜੋਗ ਨੂੰ ਹੀ ਯੋਗ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ, ਬਿਨਾਂ ਉਕਤਾਏ ਮਨ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
6.24
सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।
मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥ ६.२४ ॥
ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਕੇ,
6.25
शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।
आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ ६.२५ ॥
ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਫੜੀ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇ; ਮਨ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਸੋਚੇ।
6.26
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ ६.२६ ॥
ਚੰਚਲ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰ ਮਨ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੋਂ-ਉੱਥੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰੇ।
6.27
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।
उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ ६.२७ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਰਜੋਗੁਣ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ ਇਸ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
6.28
युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मषः ।
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ ६.२८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦਾ ਹੋਇਆ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਯੋਗੀ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਛੋਹ ਵਾਲੇ ਅਨੰਤ ਸੁਖ ਨੂੰ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
6.29
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ ६.२९ ॥
ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਪੁਰਸ਼ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
6.30
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ ६.३० ॥
ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਓਝਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਓਝਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
6.31
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥ ६.३१ ॥
ਜੋ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਮੈਨੂੰ ਭਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
6.32
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।
सुखं वा यदि वा दुःखं सः योगी परमो मतः ॥ ६.३२ ॥
ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਸਮਝ ਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਬਰਾਬਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਸੁਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁੱਖ, ਉਹ ਯੋਗੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6.33
योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।
एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात् स्थितिं स्थिराम् ॥ ६.३३ ॥
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਤੁਸੀਂ ਸਮਤਾ ਰੂਪ ਜੋ ਇਹ ਯੋਗ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਚੰਚਲਤਾ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਸਥਿਰ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
6.34
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ६.३४ ॥
ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਮਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਚੰਚਲ, ਮਥਣ ਵਾਲਾ, ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿੱਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਨਾ ਹਵਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।
6.35
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलं ।
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ६.३५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਮਨ ਚੰਚਲ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਸ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਇਹ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
6.36
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।
वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥ ६.३६ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਹੀ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
6.37
अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।
अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ६.३७ ॥
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਵਾਲਾ ਹੈ ਪਰ ਜਤਨਸ਼ੀਲ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਯੋਗ ਤੋਂ ਡੋਲ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਹੜੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
6.38
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।
अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ६.३८ ॥
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਬੇਆਸਰਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੀ ਉਹ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਨਸ਼ਟ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ?
6.39
एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।
त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥ ६.३९ ॥
ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਮੇਰੇ ਇਸ ਸ਼ੰਕੇ ਨੂੰ ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਕਰ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਸ਼ੰਕੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
6.40
पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।
नहि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति ॥ ६.४० ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪਾਰਥ, ਉਸਦਾ ਨਾ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਦੁਰਗਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
6.41
प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।
शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥ ६.४१ ॥
ਯੋਗ ਤੋਂ ਭਟਕਿਆ ਮਨੁੱਖ ਪੁੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉੱਥੇ ਅਨੇਕ ਸਾਲ ਵੱਸ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
6.42
अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।
एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥ ६.४२ ॥
ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਸਿਆਣੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਹੀ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਜਿਹਾ ਜਨਮ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ।
6.43
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ६.४३ ॥
ਹੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਪਿਛਲੀ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਉਹ ਬੁੱਧੀ-ਸੰਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਮੁੜ ਹੋਰ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
6.44
पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।
जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ ६.४४ ॥
ਉਸੇ ਪਿਛਲੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਉਹ ਬੇਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਦਾ ਜਿਗਿਆਸੂ ਵੀ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6.45
प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।
अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥ ६.४५ ॥
ਪਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਯੋਗੀ, ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਫਿਰ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
6.46
तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥ ६.४६ ॥
ਯੋਗੀ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਯੋਗੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਤੂੰ ਯੋਗੀ ਬਣ।
6.47
योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।
श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ ६.४७ ॥
ਸਾਰੇ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਭਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਮਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਯੁਕਤ ਹੈ।