ભગવદ્ ગીતા · અધ્યાય 3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.1
ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।
तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥ ३.१ ॥
અર્જુન બોલ્યા: હે જનાર્દન, જો તમારા મતે કર્મ કરતાં બુદ્ધિ શ્રેષ્ઠ છે, તો હે કેશવ, મને આ ઘોર કર્મમાં કેમ જોડો છો?
3.2
व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।
तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥ ३.२ ॥
મિશ્ર જેવાં વચનોથી તમે જાણે મારી બુદ્ધિને મોહિત કરો છો. તેથી નિશ્ચય કરીને તે એક વાત કહો જેનાથી હું શ્રેય પામું.
3.3
लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।
ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥ ३.३ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા: હે નિષ્પાપ, આ લોકમાં મેં પહેલાં બે પ્રકારની નિષ્ઠા કહી છે: સાંખ્યો માટે જ્ઞાનયોગ દ્વારા અને યોગીઓ માટે કર્મયોગ દ્વારા.
3.4
न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते ।
न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥ ३.४ ॥
કર્મો ન આરંભવાથી મનુષ્ય નિષ્કર્મતા પામતો નથી, અને માત્ર સંન્યાસથી જ સિદ્ધિ પામતો નથી.
3.5
न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ३.५ ॥
કોઈ પણ ક્યારેય ક્ષણભર પણ કર્મ કર્યા વિના રહેતો નથી, કારણ કે પ્રકૃતિમાંથી જન્મેલા ગુણો દ્વારા સૌ વિવશ થઈને કર્મ કરાવાય છે.
3.6
कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।
इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥ ३.६ ॥
જે મૂઢ મનુષ્ય કર્મેન્દ્રિયોને રોકીને મનથી ઇન્દ્રિયોના વિષયોનું સ્મરણ કરતો બેસે છે, તે મિથ્યાચારી કહેવાય છે.
3.7
यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन ।
कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥ ३.७ ॥
હે અર્જુન, પરંતુ જે મન વડે ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખીને, અનાસક્ત રહીને કર્મેન્દ્રિયો દ્વારા કર્મયોગનો આરંભ કરે છે, તે જ શ્રેષ્ઠ છે.
3.8
नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।
शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः ॥ ३.८ ॥
તું તારું નિયત કર્મ કર, કારણ કે કર્મ ન કરવા કરતાં કર્મ કરવું શ્રેષ્ઠ છે. કર્મ વિના તો તારી શરીરયાત્રા પણ નહીં ચાલે.
3.9
यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।
तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसंगः समाचर ॥ ३.९ ॥
યજ્ઞ માટે કરાયેલા કર્મ સિવાયનાં કર્મોથી આ લોક કર્મબંધનમાં બંધાય છે. તેથી હે કૌન્તેય, આસક્તિરહિત થઈને તે માટે જ સારી રીતે કર્મ કર.
3.10
सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।
अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥ ३.१० ॥
પ્રાચીન કાળમાં પ્રજાપતિએ યજ્ઞ સહિત પ્રજાઓનું સર્જન કરીને કહ્યું: "આના દ્વારા તમે વૃદ્ધિ પામો; આ તમારી ઇચ્છિત કામનાઓ પૂરી કરનાર બનો."
3.11
देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।
परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥ ३.११ ॥
આના દ્વારા તમે દેવોને સંતુષ્ટ કરો અને તે દેવો તમને સંતુષ્ટ કરે. પરસ્પર એકબીજાને સંતુષ્ટ કરતાં તમે પરમ કલ્યાણ પામશો.
3.12
इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥ ३.१२ ॥
યજ્ઞથી સંતુષ્ટ થયેલા દેવો તમને ઇચ્છિત ભોગો આપશે. તેમણે આપેલા ભોગો તેમને અર્પણ કર્યા વિના જે ભોગવે છે, તે ખરેખર ચોર જ છે.
3.13
यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।
भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥ ३.१३ ॥
યજ્ઞમાંથી બચેલું અન્ન ખાનારા સજ્જનો સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે; પરંતુ જે પાપીઓ ફક્ત પોતાના માટે જ રાંધે છે, તેઓ તો પાપ જ ખાય છે.
3.14
अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।
यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ ३.१४ ॥
અન્નમાંથી પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન થાય છે, વરસાદમાંથી અન્ન ઉત્પન્ન થાય છે, યજ્ઞમાંથી વરસાદ થાય છે અને યજ્ઞ કર્મમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.
3.15
कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ ३.१५ ॥
જાણ કે કર્મ બ્રહ્મમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને બ્રહ્મ અક્ષરમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. તેથી સર્વવ્યાપી બ્રહ્મ સદા યજ્ઞમાં પ્રતિષ્ઠિત છે.
3.16
एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥ ३.१६ ॥
હે પાર્થ, આ રીતે પ્રવર્તિત ચક્રને જે અહીં અનુસરતો નથી, તે પાપમય જીવનવાળો, ઇન્દ્રિયોમાં રમનારો વ્યર્થ જ જીવે છે.
3.17
यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।
आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥ ३.१७ ॥
પરંતુ જે મનુષ્ય આત્મામાં જ રમે છે, આત્મામાં જ તૃપ્ત છે અને આત્મામાં જ સંતુષ્ટ છે, તેના માટે કોઈ કર્તવ્ય રહેતું નથી.
3.18
नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।
न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ ३.१८ ॥
તેને અહીં કરેલા કર્મથી કોઈ પ્રયોજન નથી અને ન કરેલાથી પણ નહીં; તેમ જ કોઈ પ્રયોજન માટે તે કોઈ પ્રાણી પર આધાર રાખતો નથી.
3.19
तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।
असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥ ३.१९ ॥
તેથી આસક્તિ રાખ્યા વિના, કરવા યોગ્ય કર્મ સદા સારી રીતે કર; કારણ કે આસક્તિ વિના કર્મ કરતો મનુષ્ય પરમને પ્રાપ્ત કરે છે.
3.20
कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।
लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन्कर्तुमर्हसि ॥ ३.२० ॥
જનક વગેરેએ કર્મ દ્વારા જ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હતી. લોકસંગ્રહને ધ્યાનમાં રાખીને પણ તારે કર્મ કરવું જોઈએ.
3.21
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ ३.२१ ॥
શ્રેષ્ઠ પુરુષ જે જે આચરણ કરે છે, બીજા લોકો પણ તે જ કરે છે. તે જે પ્રમાણ સ્થાપે છે, લોકો તેને જ અનુસરે છે.
3.22
न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।
नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥ ३.२२ ॥
હે પાર્થ, ત્રણે લોકમાં મારે કંઈ પણ કર્તવ્ય નથી, ન કોઈ અપ્રાપ્ત વસ્તુ પ્રાપ્ત કરવાની છે; છતાં હું કર્મમાં જ પ્રવૃત્ત રહું છું.
3.23
यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ३.२३ ॥
કારણ કે હે પાર્થ, જો હું ક્યારેય આળસ વિના કર્મમાં પ્રવૃત્ત ન રહું, તો મનુષ્યો સર્વ રીતે મારા જ માર્ગને અનુસરશે.
3.24
उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।
सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥ ३.२४ ॥
જો હું કર્મ ન કરું તો આ લોકો નષ્ટ થઈ જાય; હું સંકરનો કર્તા બનું અને આ પ્રજાઓનો નાશ કરું.
3.25
सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।
कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम् ॥ ३.२५ ॥
હે ભારત, કર્મમાં આસક્ત અજ્ઞાની લોકો જેમ કર્મ કરે છે, તેમ જ્ઞાની પુરુષે આસક્તિ વિના લોકસંગ્રહની ઇચ્છાથી કર્મ કરવું જોઈએ.
3.26
न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन् ॥ ३.२६ ॥
જ્ઞાનીએ કર્મમાં આસક્ત અજ્ઞાનીઓની બુદ્ધિમાં ભ્રમ ઉત્પન્ન ન કરવો; પોતે યુક્ત રહીને બધાં કર્મો સારી રીતે આચરતાં તેમને પણ કર્મોમાં જોડવા.
3.27
प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।
अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताऽहमिति मन्यते ॥ ३.२७ ॥
બધાં કર્મો સર્વ રીતે પ્રકૃતિના ગુણો દ્વારા જ થાય છે; પરંતુ અહંકારથી મોહિત થયેલો મનુષ્ય 'હું કર્તા છું' એમ માને છે.
3.28
तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥ ३.२८ ॥
પરંતુ હે મહાબાહો, ગુણ અને કર્મના વિભાગોના તત્ત્વને જાણનાર 'ગુણો જ ગુણોમાં વર્તે છે' એમ માનીને આસક્ત થતો નથી.
3.29
प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।
तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत् ॥ ३.२९ ॥
પ્રકૃતિના ગુણોથી મોહિત થયેલા લોકો ગુણોનાં કર્મોમાં આસક્ત થાય છે; પૂર્ણ જ્ઞાનીએ તે અપૂર્ણ જ્ઞાનવાળા મંદબુદ્ધિઓને વિચલિત ન કરવા.
3.30
मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥ ३.३० ॥
બધાં કર્મો મને અર્પણ કરીને, અધ્યાત્મમાં સ્થિર ચિત્તથી, આશા અને મમતાથી રહિત થઈને, સંતાપ છોડીને યુદ્ધ કર.
3.31
ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।
श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥ ३.३१ ॥
જે મનુષ્યો શ્રદ્ધાપૂર્વક અને દોષદૃષ્ટિ વિના મારા આ મતનું નિત્ય પાલન કરે છે, તેઓ પણ કર્મોથી મુક્ત થાય છે.
3.32
ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।
सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः ॥ ३.३२ ॥
પરંતુ જેઓ આમાં દોષ જોઈને મારા મતનું પાલન કરતા નથી, તેમને સર્વ જ્ઞાનમાં મૂઢ, નષ્ટ અને વિવેકહીન જાણ.
3.33
सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।
प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥ ३.३३ ॥
જ્ઞાની પણ પોતાની પ્રકૃતિ અનુસાર જ વર્તે છે. પ્રાણીઓ પ્રકૃતિને અનુસરે છે; નિગ્રહ શું કરશે?
3.34
इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।
तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥ ३.३४ ॥
દરેક ઇન્દ્રિયના વિષયમાં રાગ અને દ્વેષ રહેલા છે. તેમને વશ ન થવું, કારણ કે તેઓ મનુષ્યના માર્ગના શત્રુ છે.
3.35
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥ ३.३५ ॥
સારી રીતે આચરેલા પરધર્મ કરતાં, ગુણરહિત હોય તોપણ સ્વધર્મ શ્રેષ્ઠ છે. સ્વધર્મમાં મૃત્યુ પણ કલ્યાણકારી છે; પરધર્મ ભયજનક છે.
3.36
अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः ।
अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥ ३.३६ ॥
અર્જુને કહ્યું: હે વાર્ષ્ણેય, તો પછી મનુષ્ય ઇચ્છા ન હોવા છતાં, જાણે બળજબરીથી જોડાયેલો હોય તેમ, કોનાથી પ્રેરાઈને પાપ કરે છે?
3.37
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।
महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥ ३.३७ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા: આ કામ છે, આ ક્રોધ છે, જે રજોગુણમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. તે બધું ભક્ષી જનારો અને મહાપાપી છે. આને જ અહીં શત્રુ જાણ.
3.38
धूमेनाव्रियते वह्निर्यथाऽऽदर्शो मलेन च ।
यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ ३.३८ ॥
જેમ ધુમાડાથી અગ્નિ અને મેલથી અરીસો ઢંકાય છે, અને જેમ ઓરથી ગર્ભ ઢંકાયેલો રહે છે, તેમ તેનાથી આ ઢંકાયેલું છે.
3.39
आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।
कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च ॥ ३.३९ ॥
હે કૌંતેય, જ્ઞાનીના આ નિત્ય શત્રુ વડે, જે કામરૂપ છે અને કદી તૃપ્ત ન થનારા અગ્નિ સમાન છે, જ્ઞાન ઢંકાયેલું છે.
3.40
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ।
एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम् ॥ ३.४० ॥
ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિ તેનું નિવાસસ્થાન કહેવાય છે. તેમના દ્વારા તે જ્ઞાનને ઢાંકીને દેહધારીને મોહિત કરે છે.
3.41
तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।
पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥ ३.४१ ॥
તેથી હે ભરતર્ષભ, તું પહેલાં ઇન્દ્રિયોને વશમાં કરીને, જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનનો નાશ કરનાર આ પાપીને અવશ્ય હણી નાખ.
3.42
इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥ ३.४२ ॥
કહે છે કે ઇન્દ્રિયો શ્રેષ્ઠ છે; ઇન્દ્રિયોથી મન શ્રેષ્ઠ છે; મનથી બુદ્ધિ શ્રેષ્ઠ છે; અને જે બુદ્ધિથી પણ પર છે, તે તે જ છે.
3.43
एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।
जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥ ३.४३ ॥
હે મહાબાહો, આ રીતે બુદ્ધિથી પર તત્ત્વને જાણીને, આત્મા વડે આત્માને સ્થિર કરીને, કામરૂપી આ દુર્જય શત્રુનો નાશ કર.