भगवद्गीता · अध्याय 3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.1
ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।
तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥ ३.१ ॥
अर्जुन म्हणाला: जनार्दना, जर तुझ्या मते कर्मापेक्षा बुद्धी श्रेष्ठ आहे, तर केशवा, मला या घोर कर्मात का गुंतवतोस?
3.2
व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।
तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥ ३.२ ॥
मिश्र वाटणाऱ्या वचनांनी तू जणू माझी बुद्धी गोंधळवतोस. म्हणून निश्चित करून ती एकच गोष्ट सांग, जिच्यामुळे मला श्रेय प्राप्त होईल.
3.3
लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।
ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥ ३.३ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: हे निष्पापा, या जगात मी पूर्वी दोन प्रकारची निष्ठा सांगितली आहे: सांख्यांसाठी ज्ञानयोगाने आणि योग्यांसाठी कर्मयोगाने.
3.4
न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते ।
न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥ ३.४ ॥
कर्मे आरंभ न केल्याने मनुष्याला नैष्कर्म्य प्राप्त होत नाही, आणि केवळ संन्यासानेच सिद्धी मिळत नाही.
3.5
न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ३.५ ॥
कोणीही कधीही क्षणभरसुद्धा कर्म केल्याशिवाय राहत नाही, कारण प्रकृतीपासून उत्पन्न गुणांमुळे सर्वजण विवश होऊन कर्म करतात.
3.6
कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।
इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥ ३.६ ॥
जो मूढ मनुष्य कर्मेंद्रियांना आवरून मनाने इंद्रियांच्या विषयांचे स्मरण करीत बसतो, त्याला मिथ्याचारी म्हणतात.
3.7
यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन ।
कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥ ३.७ ॥
अर्जुना, परंतु जो मनाने इंद्रियांना आवरून, अनासक्त राहून कर्मेंद्रियांनी कर्मयोगाचा आरंभ करतो, तोच श्रेष्ठ ठरतो.
3.8
नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।
शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः ॥ ३.८ ॥
तू तुझे नियत कर्म कर, कारण अकर्मापेक्षा कर्म श्रेष्ठ आहे. कर्म न करता तुझी शरीरयात्राही चालणार नाही.
3.9
यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।
तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसंगः समाचर ॥ ३.९ ॥
यज्ञासाठी केलेल्या कर्माशिवाय इतर कर्मांनी हा लोक कर्मबंधनात पडतो. म्हणून कौंतेया, आसक्तीरहित होऊन त्यासाठीच कर्म उत्तम प्रकारे आचर.
3.10
सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।
अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥ ३.१० ॥
पूर्वी प्रजापतीने यज्ञासह प्रजा निर्माण करून म्हटले: "याद्वारे तुम्ही वृद्धी पावा; हा तुमच्या इष्ट कामना पूर्ण करणारा होवो."
3.11
देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।
परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥ ३.११ ॥
याद्वारे तुम्ही देवतांना संतुष्ट करा आणि त्या देवता तुम्हाला संतुष्ट करोत. परस्परांना संतुष्ट करीत तुम्ही परम कल्याण प्राप्त कराल.
3.12
इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥ ३.१२ ॥
यज्ञाने संतुष्ट झालेल्या देवता तुम्हाला इष्ट भोग देतील. त्यांनी दिलेले भोग त्यांना अर्पण न करता जो भोगतो, तो खरोखर चोरच आहे.
3.13
यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।
भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥ ३.१३ ॥
यज्ञातून उरलेले अन्न खाणारे सज्जन सर्व पापांपासून मुक्त होतात; पण जे पापी केवळ स्वतःसाठीच अन्न शिजवतात, ते पापच खातात.
3.14
अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।
यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ ३.१४ ॥
अन्नापासून प्राणी उत्पन्न होतात, पावसापासून अन्न निर्माण होते, यज्ञापासून पाऊस पडतो आणि यज्ञ कर्मापासून उत्पन्न होतो.
3.15
कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ ३.१५ ॥
कर्म ब्रह्मापासून उत्पन्न होते आणि ब्रह्म अक्षरापासून उत्पन्न होते, हे जाण. म्हणून सर्वव्यापी ब्रह्म नित्य यज्ञात प्रतिष्ठित आहे.
3.16
एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥ ३.१६ ॥
हे पार्था, अशा प्रकारे चालू केलेल्या चक्राचे जो येथे अनुसरण करत नाही, तो पापमय जीवन जगणारा, इंद्रियांत रमणारा व्यर्थच जगतो.
3.17
यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।
आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥ ३.१७ ॥
परंतु जो मनुष्य आत्म्यातच रमतो, आत्म्यातच तृप्त असतो आणि आत्म्यातच संतुष्ट असतो, त्याला कोणतेही कर्तव्य उरत नाही.
3.18
नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।
न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ ३.१८ ॥
त्याला येथे केलेल्या कर्माने कोणतेही प्रयोजन नाही आणि न केलेल्यानेही नाही; तसेच कोणत्याही प्रयोजनासाठी तो कोणत्याही प्राण्यावर अवलंबून नसतो.
3.19
तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।
असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥ ३.१९ ॥
म्हणून आसक्ती न ठेवता, करण्यायोग्य कर्म सदैव नीट कर; कारण आसक्तीशिवाय कर्म करणारा मनुष्य परमाला प्राप्त होतो.
3.20
कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।
लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन्कर्तुमर्हसि ॥ ३.२० ॥
जनक आदींनी कर्मानेच सिद्धी प्राप्त केली. लोकसंग्रहाचा विचार करूनही तू कर्म करणे योग्य आहे.
3.21
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ ३.२१ ॥
श्रेष्ठ पुरुष जे जे आचरण करतो, तेच इतर लोकही करतात. तो जे प्रमाण घालून देतो, त्याचेच लोक अनुसरण करतात.
3.22
न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।
नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥ ३.२२ ॥
पार्था, तिन्ही लोकांत मला काहीही कर्तव्य नाही, न मिळालेले मिळवायचेही काही नाही; तरीही मी कर्मात रत असतो.
3.23
यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ३.२३ ॥
कारण पार्था, जर मी कधी आळस न करता कर्मात रत राहिलो नाही, तर माणसे सर्व प्रकारे माझ्याच मार्गाचे अनुसरण करतील.
3.24
उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।
सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥ ३.२४ ॥
जर मी कर्म केले नाही तर हे लोक नष्ट होतील; मी संकराचा कर्ता होईन आणि या प्रजांचा नाश करीन.
3.25
सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।
कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम् ॥ ३.२५ ॥
हे भारता, कर्मात आसक्त असलेले अज्ञानी जसे कर्म करतात, तसेच ज्ञानी माणसाने अनासक्त राहून लोकसंग्रहाच्या इच्छेने कर्म करावे.
3.26
न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन् ॥ ३.२६ ॥
ज्ञानी माणसाने कर्मात आसक्त अज्ञानी लोकांच्या बुद्धीत भेद निर्माण करू नये; स्वतः युक्त राहून सर्व कर्मे उत्तम प्रकारे आचरत त्यांनाही कर्मात गुंतवावे.
3.27
प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।
अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताऽहमिति मन्यते ॥ ३.२७ ॥
सर्व कर्मे सर्व प्रकारे प्रकृतीच्या गुणांकडून केली जातात; परंतु अहंकाराने मोहित झालेला माणूस 'मी कर्ता आहे' असे मानतो.
3.28
तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥ ३.२८ ॥
परंतु हे महाबाहो, गुण आणि कर्म यांच्या विभागांचे तत्त्व जाणणारा 'गुणच गुणांमध्ये वावरतात' असे जाणून आसक्त होत नाही.
3.29
प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।
तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत् ॥ ३.२९ ॥
प्रकृतीच्या गुणांनी मोहित झालेले लोक गुणांच्या कर्मांत आसक्त होतात; पूर्ण जाणणाऱ्याने त्या अपूर्ण ज्ञान असलेल्या मंदबुद्धींना विचलित करू नये.
3.30
मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥ ३.३० ॥
सर्व कर्मे मला अर्पण करून, अध्यात्मात स्थिर चित्ताने, आशा आणि ममता सोडून, संताप दूर करून युद्ध कर.
3.31
ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।
श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥ ३.३१ ॥
जी माणसे श्रद्धेने आणि दोषदृष्टी न ठेवता माझ्या या मताचे नित्य पालन करतात, तीही कर्मांपासून मुक्त होतात.
3.32
ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।
सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः ॥ ३.३२ ॥
पण जे यात दोष पाहून माझ्या मताचे पालन करत नाहीत, ते सर्व ज्ञानात मूढ झालेले, नष्ट आणि विवेकहीन आहेत असे जाण.
3.33
सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।
प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥ ३.३३ ॥
ज्ञानी माणूसही आपल्या प्रकृतीनुसारच वागतो. सर्व प्राणी प्रकृतीचे अनुसरण करतात; मग निग्रह काय करणार?
3.34
इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।
तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥ ३.३४ ॥
प्रत्येक इंद्रियाच्या विषयात राग आणि द्वेष स्थित आहेत. त्यांच्या आहारी जाऊ नये, कारण ते मनुष्याच्या वाटेतील शत्रू आहेत.
3.35
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥ ३.३५ ॥
चांगल्या प्रकारे आचरलेल्या परधर्मापेक्षा, गुणहीन असला तरी स्वधर्म श्रेष्ठ आहे. स्वधर्मात मरणही श्रेयस्कर; परधर्म भयावह आहे.
3.36
अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः ।
अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥ ३.३६ ॥
अर्जुन म्हणाला: हे वार्ष्णेया, मग मनुष्य इच्छा नसतानाही, जणू बळजबरीने लावल्याप्रमाणे, कोणाच्या प्रेरणेने पाप करतो?
3.37
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।
महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥ ३.३७ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: हा काम आहे, हा क्रोध आहे, रजोगुणापासून उत्पन्न झालेला. हा सर्व गिळणारा आणि महापापी आहे. यालाच येथे शत्रू जाण.
3.38
धूमेनाव्रियते वह्निर्यथाऽऽदर्शो मलेन च ।
यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ ३.३८ ॥
जसा धुराने अग्नी आणि मळाने आरसा झाकला जातो, आणि जसा वारेने गर्भ वेढलेला असतो, तसे त्याने हे झाकलेले आहे.
3.39
आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।
कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च ॥ ३.३९ ॥
कौंतेया, ज्ञान्याचा हा नित्य शत्रू, जो कामरूप आहे आणि कधीही तृप्त न होणाऱ्या अग्नीसारखा आहे, त्याने ज्ञान झाकलेले आहे.
3.40
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ।
एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम् ॥ ३.४० ॥
इंद्रिये, मन आणि बुद्धी हे याचे निवासस्थान म्हटले जाते. यांच्याद्वारे हा ज्ञान झाकून देहधारीला मोहित करतो.
3.41
तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।
पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥ ३.४१ ॥
म्हणून हे भरतश्रेष्ठा, तू प्रथम इंद्रियांना आवरून, ज्ञान आणि विज्ञानाचा नाश करणाऱ्या या पाप्याला निश्चितच नष्ट कर.
3.42
इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥ ३.४२ ॥
इंद्रिये श्रेष्ठ आहेत असे म्हणतात; इंद्रियांपेक्षा मन श्रेष्ठ; मनापेक्षा बुद्धी श्रेष्ठ; आणि जो बुद्धीच्याही पलीकडे आहे, तो तोच होय.
3.43
एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।
जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥ ३.४३ ॥
हे महाबाहो, अशा प्रकारे बुद्धीच्या पलीकडे असलेल्याला जाणून, आत्म्याने आत्म्याला स्थिर करून, कामरूपी या दुर्जय शत्रूचा नाश कर.