ভগবদ্গীতা · অধ্যায় 1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.1
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥ १.१ ॥
ধৃতরাষ্ট্র বললেন: হে সঞ্জয়, ধর্মক্ষেত্র কুরুক্ষেত্রে যুদ্ধের ইচ্ছায় সমবেত আমার পুত্রেরা ও পাণ্ডুর পুত্রেরা কী করল?
1.2
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥ १.२ ॥
সঞ্জয় বললেন: ব্যূহবদ্ধ পাণ্ডবসেনা দেখে রাজা দুর্যোধন আচার্য দ্রোণের কাছে গিয়ে এই কথা বললেন।
1.3
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ १.३ ॥
হে আচার্য, আপনার বুদ্ধিমান শিষ্য দ্রুপদপুত্র যে মহাসেনা ব্যূহে সাজিয়েছেন, পাণ্ডুপুত্রদের সেই বিশাল সেনা দেখুন।
1.4
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥ १.४ ॥
এখানে যুদ্ধে ভীম ও অর্জুনের সমান বীর ও মহাধনুর্ধরেরা আছেন: যুযুধান, বিরাট ও মহারথ দ্রুপদ,
1.5
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ॥ १.५ ॥
ধৃষ্টকেতু, চেকিতান ও বীর্যবান কাশীরাজ; পুরুজিৎ, কুন্তিভোজ ও নরশ্রেষ্ঠ শৈব্য;
1.6
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥ १.६ ॥
বিক্রমশালী যুধামন্যু ও বীর উত্তমৌজা, সুভদ্রার পুত্র ও দ্রৌপদীর পুত্রেরা: এঁরা সকলেই মহারথ।
1.7
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥ १.७ ॥
হে দ্বিজোত্তম, এখন আমাদের পক্ষের প্রধানদের, আমার সেনার নায়কদের জেনে নিন; আপনার জন্য তাঁদের নাম বলছি।
1.8
भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ १.८ ॥
আপনি, ভীষ্ম, কর্ণ ও যুদ্ধে সদা জয়ী কৃপ; অশ্বত্থামা, বিকর্ণ ও সোমদত্তের পুত্র;
1.9
अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ १.९ ॥
আরও বহু বীর আমার জন্য প্রাণ দিতে প্রস্তুত, নানা অস্ত্রে সজ্জিত, সকলেই যুদ্ধে নিপুণ।
1.10
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ १.१० ॥
ভীষ্মের রক্ষিত আমাদের শক্তি অপরিমিত; ভীমের রক্ষিত ওদের শক্তি সীমিত। (বহুকাল ধরে বলা হয়েছে যে এই শব্দগুলির বিপরীত অর্থও হয়: আমাদেরটা যথেষ্ট নয়, ওদেরটা যথেষ্ট।)
1.11
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ १.११ ॥
তাই আপনারা সকলে ব্যূহের প্রতিটি প্রবেশপথে নিজ নিজ স্থানে থেকে সবার আগে ভীষ্মকেই রক্ষা করুন।
1.12
तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥ १.१२ ॥
তখন দুর্যোধনকে আনন্দ দিতে কুরুবৃদ্ধ প্রতাপশালী পিতামহ ভীষ্ম সিংহের মতো গর্জন করে শঙ্খ বাজালেন।
1.13
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ १.१३ ॥
তারপর শঙ্খ, ভেরী, পণব, আনক ও গোমুখ একসঙ্গে বেজে উঠল; সেই শব্দ হল তুমুল।
1.14
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥ १.१४ ॥
তখন সাদা ঘোড়ায় যোজিত বিশাল রথে দাঁড়িয়ে কৃষ্ণ ও অর্জুন তাঁদের দিব্য শঙ্খ বাজালেন।
1.15
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः ।
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥ १.१५ ॥
কৃষ্ণ বাজালেন পাঞ্চজন্য, অর্জুন দেবদত্ত, আর ভয়ংকর কর্মা ভীম বাজালেন পৌণ্ড্র নামের মহাশঙ্খ।
1.16
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥ १.१६ ॥
কুন্তীপুত্র রাজা যুধিষ্ঠির বাজালেন অনন্তবিজয়, নকুল ও সহদেব বাজালেন সুঘোষ ও মণিপুষ্পক।
1.17
काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥ १.१७ ॥
শ্রেষ্ঠ ধনুর্ধর কাশীরাজ ও মহারথ শিখণ্ডী; ধৃষ্টদ্যুম্ন, বিরাট ও অপরাজিত সাত্যকি;
1.18
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥ १.१८ ॥
হে রাজন, দ্রুপদ, দ্রৌপদীর পুত্রেরা ও মহাবাহু সুভদ্রাপুত্র চারদিকে নিজ নিজ শঙ্খ বাজালেন।
1.19
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥ १.१९ ॥
আকাশ ও পৃথিবী প্রতিধ্বনিত করে সেই তুমুল নিনাদ ধৃতরাষ্ট্রের পুত্রদের হৃদয় বিদীর্ণ করল।
1.20
अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः ।
प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥ १.२० ॥
তখন যাঁর ধ্বজায় হনুমান, সেই অর্জুন সারিবদ্ধ ধৃতরাষ্ট্রপুত্রদের দেখে, অস্ত্রের সংঘাত শুরু হওয়ার মুহূর্তে ধনুক তুলে,
1.21
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥ १.२१ ॥
হে রাজন, কৃষ্ণকে বললেন: 'হে অচ্যুত, আমার রথ দুই সেনার মাঝখানে স্থাপন করো,
1.22
यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् ।
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन्रणसमुद्यमे ॥ १.२२ ॥
যাতে যুদ্ধের ইচ্ছায় এখানে দাঁড়ানো এদের দেখতে পাই এবং জানতে পারি এই যুদ্ধে কাদের সঙ্গে আমায় লড়তে হবে,
1.23
योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥ १.२३ ॥
আর দেখি দুর্বুদ্ধি ধৃতরাষ্ট্রপুত্রের প্রিয় করতে চেয়ে যারা এখানে যুদ্ধে সমবেত হয়েছে।'
1.24
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ १.२४ ॥
সঞ্জয় বললেন: হে ভারত, অর্জুন এ কথা বললে কৃষ্ণ সেই উত্তম রথ দুই সেনার মাঝে স্থাপন করে,
1.25
भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।
उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥ १.२५ ॥
ভীষ্ম, দ্রোণ ও সব রাজার সামনে বললেন: 'হে পার্থ, এখানে সমবেত কৌরবদের দেখো।'
1.26
तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितृ़नथ पितामहान् ।
आचार्यान्मातुलान्भ्रातृ़न्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥ १.२६ ॥
সেখানে অর্জুন দুই সেনাতেই দেখলেন পিতৃতুল্যদের, পিতামহদের, আচার্যদের, মাতুলদের, ভাইদের, পুত্রদের, পৌত্রদের ও বন্ধুদের,
1.27
श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।
तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ॥ १.२७ ॥
দুই সেনাতেই শ্বশুরদের ও সুহৃদদের। যুদ্ধে দাঁড়ানো এই সব আত্মীয়কে দেখে কুন্তীপুত্র
1.28
कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥ १.२८ ॥
গভীর করুণায় আচ্ছন্ন হয়ে বিষাদে বললেন: 'হে কৃষ্ণ, যুদ্ধের ইচ্ছায় সামনে দাঁড়ানো আমার এই স্বজনদের দেখে,
1.29
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥ १.२९ ॥
আমার অঙ্গ অবসন্ন হচ্ছে, মুখ শুকিয়ে যাচ্ছে; শরীর কাঁপছে, রোমাঞ্চ হচ্ছে।
1.30
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते ।
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥ १.३० ॥
গাণ্ডীব হাত থেকে খসে পড়ছে, ত্বক জ্বলছে; আমি স্থির থাকতে পারছি না, মন যেন ঘুরছে।
1.31
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥ १.३१ ॥
হে কেশব, আমি অশুভ লক্ষণ দেখছি; যুদ্ধে স্বজনদের হত্যা করে কোনো মঙ্গল দেখছি না।
1.32
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।
किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ॥ १.३२ ॥
হে কৃষ্ণ, আমি বিজয় চাই না, রাজ্য চাই না, সুখও চাই না। হে গোবিন্দ, রাজ্যে, ভোগে, এমনকি জীবনেও আমাদের কী প্রয়োজন?
1.33
येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।
त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥ १.३३ ॥
যাদের জন্য আমরা রাজ্য, ভোগ ও সুখ চেয়েছিলাম, তারাই প্রাণ ও ধনের আশা ছেড়ে এখানে যুদ্ধে দাঁড়িয়ে আছে:
1.34
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥ १.३४ ॥
আচার্য, পিতা, পুত্র ও পিতামহ, মাতুল, শ্বশুর, পৌত্র, শ্যালক ও অন্যান্য আত্মীয়।
1.35
एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥ १.३५ ॥
হে মধুসূদন, এরা আমাকে মেরে ফেললেও আমি এদের মারতে চাই না; ত্রিলোকের রাজত্বের জন্যও নয়, এই পৃথিবীর জন্য তো দূরের কথা।
1.36
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।
पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ॥ १.३६ ॥
হে জনার্দন, ধৃতরাষ্ট্রের পুত্রদের হত্যা করে আমাদের কী আনন্দ হবে? এরা আততায়ী হলেও এদের মেরে আমাদের পাপই লাগবে।
1.37
तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान् ।
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥ १.३७ ॥
তাই আমাদের আপনজন ধৃতরাষ্ট্রপুত্রদের হত্যা করা উচিত নয়। হে মাধব, স্বজনদের মেরে আমরা কীভাবে সুখী হব?
1.38
यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥ १.३८ ॥
লোভে বিকৃত চিত্ত এরা কুলক্ষয়ের দোষ ও মিত্রদ্রোহের পাপ না দেখলেও,
1.39
कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥ १.३९ ॥
হে জনার্দন, কুলক্ষয়ের দোষ স্পষ্ট দেখেও আমরা কেন এই পাপ থেকে ফিরে আসতে জানব না?
1.40
कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥ १.४० ॥
কুল ধ্বংস হলে তার সনাতন কুলধর্ম নষ্ট হয়; ধর্ম নষ্ট হলে অধর্ম সমগ্র কুলকে অভিভূত করে।
1.41
अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः ॥ १.४१ ॥
হে কৃষ্ণ, অধর্ম প্রবল হলে কুলনারীরা পথভ্রষ্ট হয়; হে বার্ষ্ণেয়, তা থেকে সমাজব্যবস্থায় বিশৃঙ্খলা জন্মায়।
1.42
सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥ १.४२ ॥
এই বিশৃঙ্খলা কুল ও কুলঘাতকদের নরকেই নিয়ে যায়; পিণ্ড ও জলদান থেকে বঞ্চিত হয়ে তাদের পিতৃপুরুষেরাও পতিত হন।
1.43
दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः ।
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥ १.४३ ॥
কুলঘাতক ও সমাজ-বিশৃঙ্খলা সৃষ্টিকারীদের এই দোষে জাতিধর্ম ও শাশ্বত কুলধর্ম উৎসন্ন হয়।
1.44
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।
नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥ १.४४ ॥
হে জনার্দন, আমরা শুনেছি যাদের কুলধর্ম নষ্ট হয়েছে, সেই মানুষদের অনির্দিষ্টকাল নরকে বাস হয়।
1.45
अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।
यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥ १.४५ ॥
হায়, রাজ্যসুখের লোভে স্বজনদের হত্যা করতে উদ্যত হয়ে আমরা কী মহাপাপ করতে সংকল্প করেছি!
1.46
यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ १.४६ ॥
যদি অস্ত্রধারী ধৃতরাষ্ট্রপুত্রেরা নিরস্ত্র ও প্রতিরোধহীন আমাকে যুদ্ধে হত্যা করে, তা-ই আমার পক্ষে অধিক মঙ্গলকর হবে।'
1.47
एवमुक्त्वाऽर्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥ १.४७ ॥
সঞ্জয় বললেন: রণক্ষেত্রে এ কথা বলে, শোকে উদ্বিগ্নচিত্ত অর্জুন শরসহ ধনুক ত্যাগ করে রথের আসনে বসে পড়লেন।