भगवद्गीता · अध्याय 1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.1
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥ १.१ ॥
धृतराष्ट्र म्हणाले: हे संजया, धर्मक्षेत्र कुरुक्षेत्रावर युद्धाच्या इच्छेने जमलेल्या माझ्या पुत्रांनी आणि पांडूच्या पुत्रांनी काय केले?
1.2
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥ १.२ ॥
संजय म्हणाले: व्यूहरचना केलेले पांडवांचे सैन्य पाहून राजा दुर्योधन आचार्य द्रोणांकडे जाऊन असे बोलला.
1.3
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ १.३ ॥
हे आचार्य, आपला बुद्धिमान शिष्य द्रुपदपुत्र याने व्यूहात उभी केलेली पांडुपुत्रांची ही प्रचंड सेना पाहा.
1.4
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥ १.४ ॥
येथे युद्धात भीम आणि अर्जुनाच्या तोडीचे शूर आणि महाधनुर्धर आहेत: युयुधान, विराट आणि महारथी द्रुपद,
1.5
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ॥ १.५ ॥
धृष्टकेतू, चेकितान आणि पराक्रमी काशीराज; पुरुजित, कुंतिभोज आणि नरश्रेष्ठ शैब्य;
1.6
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥ १.६ ॥
पराक्रमी युधामन्यू आणि वीर उत्तमौजा, सुभद्रेचा पुत्र आणि द्रौपदीचे पुत्र: हे सर्वच महारथी आहेत.
1.7
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥ १.७ ॥
हे द्विजोत्तम, आता आमच्या बाजूचे प्रमुख, माझ्या सैन्याचे नायक जाणून घ्या; आपल्या माहितीसाठी त्यांची नावे सांगतो.
1.8
भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ १.८ ॥
आपण स्वतः, भीष्म, कर्ण आणि युद्धात नेहमी विजयी कृप; अश्वत्थामा, विकर्ण आणि सोमदत्ताचा पुत्र;
1.9
अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ १.९ ॥
माझ्यासाठी प्राण द्यायला तयार असलेले आणखी अनेक शूर, नाना प्रकारची शस्त्रे धारण करणारे, सर्वच युद्धकुशल.
1.10
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ १.१० ॥
भीष्मांनी रक्षिलेले आमचे बळ अमर्याद आहे; भीमाने रक्षिलेले त्यांचे बळ मर्यादित आहे. (या शब्दांचा उलट अर्थही होतो असे फार पूर्वीपासून म्हटले जाते: आमचे बळ अपुरे, त्यांचे पुरेसे.)
1.11
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ १.११ ॥
म्हणून तुम्ही सर्वांनी व्यूहाच्या प्रत्येक प्रवेशद्वारावर आपापल्या जागी राहून सर्वप्रथम भीष्मांचेच रक्षण करावे.
1.12
तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥ १.१२ ॥
तेव्हा दुर्योधनाला आनंद देण्यासाठी कुरुवृद्ध प्रतापी पितामह भीष्मांनी सिंहासारखी गर्जना करून शंख फुंकला.
1.13
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ १.१३ ॥
मग शंख, नगारे, ढोल, मृदंग आणि शिंगे एकदम वाजू लागली; तो आवाज प्रचंड झाला.
1.14
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥ १.१४ ॥
तेव्हा पांढरे घोडे जोडलेल्या मोठ्या रथात उभे असलेल्या कृष्ण आणि अर्जुनाने आपले दिव्य शंख फुंकले.
1.15
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः ।
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥ १.१५ ॥
कृष्णाने पांचजन्य, अर्जुनाने देवदत्त आणि भयंकर कर्मे करणाऱ्या भीमाने पौंड्र नावाचा महाशंख फुंकला.
1.16
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥ १.१६ ॥
कुंतीपुत्र राजा युधिष्ठिराने अनंतविजय, आणि नकुल व सहदेवाने सुघोष व मणिपुष्पक शंख फुंकले.
1.17
काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥ १.१७ ॥
श्रेष्ठ धनुर्धर काशीराज आणि महारथी शिखंडी; धृष्टद्युम्न, विराट आणि अजिंक्य सात्यकी;
1.18
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥ १.१८ ॥
हे राजा, द्रुपद, द्रौपदीचे पुत्र आणि महाबाहू सुभद्रापुत्र यांनी सर्व बाजूंनी आपापले शंख फुंकले.
1.19
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥ १.१९ ॥
आकाश आणि पृथ्वी दणाणून टाकणाऱ्या त्या प्रचंड नादाने धृतराष्ट्राच्या पुत्रांची हृदये विदीर्ण केली.
1.20
अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः ।
प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥ १.२० ॥
तेव्हा ज्याच्या ध्वजावर हनुमान आहे त्या अर्जुनाने रांगेत उभे धृतराष्ट्रपुत्र पाहिले, आणि शस्त्रे चालू होणार असतानाच धनुष्य उचलून,
1.21
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥ १.२१ ॥
हे राजा, कृष्णाला म्हणाला: 'हे अच्युता, माझा रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये उभा कर,
1.22
यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् ।
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन्रणसमुद्यमे ॥ १.२२ ॥
म्हणजे युद्धाच्या इच्छेने येथे उभ्या असलेल्यांना मी पाहीन आणि या युद्धात मला कोणाकोणाशी लढायचे आहे ते जाणीन,
1.23
योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥ १.२३ ॥
आणि दुर्बुद्धी धृतराष्ट्रपुत्राचे प्रिय करण्याच्या इच्छेने येथे युद्धासाठी जमलेल्यांना पाहीन.'
1.24
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ १.२४ ॥
संजय म्हणाले: हे भारता, अर्जुनाने असे म्हटल्यावर कृष्णाने तो उत्तम रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये उभा करून,
1.25
भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।
उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥ १.२५ ॥
भीष्म, द्रोण आणि सर्व राजांच्या समोर म्हटले: 'हे पार्था, येथे जमलेल्या कौरवांना पाहा.'
1.26
तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितृ़नथ पितामहान् ।
आचार्यान्मातुलान्भ्रातृ़न्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥ १.२६ ॥
तेथे अर्जुनाने दोन्ही सैन्यांत उभे असलेले वडीलधारे, आजोबा, आचार्य, मामा, भाऊ, पुत्र, नातू आणि मित्र पाहिले,
1.27
श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।
तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ॥ १.२७ ॥
दोन्ही सैन्यांत सासरे आणि हितचिंतकही पाहिले. युद्धासाठी उभे असलेले हे सर्व आप्त पाहून कुंतीपुत्र
1.28
कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥ १.२८ ॥
अत्यंत करुणेने व्याप्त होऊन विषादाने म्हणाला: 'हे कृष्णा, युद्धाच्या इच्छेने समोर उभे असलेले हे माझे स्वजन पाहून,
1.29
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥ १.२९ ॥
माझे अवयव गळून जात आहेत, तोंड कोरडे पडत आहे; शरीर कापत आहे आणि अंगावर काटा येत आहे.
1.30
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते ।
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥ १.३० ॥
गांडीव हातातून निसटत आहे, त्वचा जळत आहे; मला स्थिर उभे राहवत नाही, माझे मन जणू भ्रमत आहे.
1.31
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥ १.३१ ॥
हे केशवा, मला अशुभ चिन्हे दिसत आहेत; युद्धात स्वजनांना मारून मला कोणतेही कल्याण दिसत नाही.
1.32
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।
किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ॥ १.३२ ॥
हे कृष्णा, मला विजय नको, राज्य नको, सुखेही नकोत. हे गोविंदा, राज्याचा, भोगांचा, किंवा जगण्याचाही आम्हाला काय उपयोग?
1.33
येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।
त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥ १.३३ ॥
ज्यांच्यासाठी आम्ही राज्य, भोग आणि सुखे इच्छिली, तेच प्राण आणि धन यांची आशा सोडून येथे युद्धात उभे आहेत:
1.34
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥ १.३४ ॥
आचार्य, वडील, पुत्र आणि आजोबा, मामा, सासरे, नातू, मेहुणे आणि इतर नातेवाईक.
1.35
एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥ १.३५ ॥
हे मधुसूदना, हे मला मारत असले तरी मी यांना मारू इच्छित नाही; त्रैलोक्याच्या राज्यासाठीही नाही, मग या पृथ्वीसाठी तर कशाला?
1.36
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।
पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ॥ १.३६ ॥
हे जनार्दना, धृतराष्ट्राच्या पुत्रांना मारून आम्हाला काय आनंद मिळणार? हे आततायी असले तरी यांना मारल्याने आम्हाला पापच लागेल.
1.37
तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान् ।
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥ १.३७ ॥
म्हणून आपलेच बांधव असलेल्या धृतराष्ट्रपुत्रांना मारणे आम्हाला योग्य नाही. हे माधवा, स्वजनांना मारून आम्ही सुखी कसे होणार?
1.38
यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥ १.३८ ॥
लोभाने बुद्धी भ्रष्ट झालेले हे लोक कुलक्षयाचा दोष आणि मित्रद्रोहाचे पाप पाहत नसले तरी,
1.39
कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥ १.३९ ॥
हे जनार्दना, कुलक्षयाचा दोष स्पष्ट पाहणाऱ्या आम्ही या पापापासून परावृत्त व्हायचे का जाणू नये?
1.40
कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥ १.४० ॥
कुळाचा नाश झाला की त्याचे सनातन कुलधर्म नष्ट होतात; धर्म नष्ट झाला की अधर्म संपूर्ण कुळाला व्यापतो.
1.41
अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः ॥ १.४१ ॥
हे कृष्णा, अधर्म वाढला की कुलस्त्रिया मार्गभ्रष्ट होतात; हे वार्ष्णेया, त्यातून समाजव्यवस्थेत गोंधळ निर्माण होतो.
1.42
सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥ १.४२ ॥
हा गोंधळ कुळाला आणि कुळघातक्यांना नरकातच नेतो; पिंडदान आणि जलतर्पण न मिळाल्याने त्यांचे पितरही पतन पावतात.
1.43
दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः ।
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥ १.४३ ॥
कुळघातकी आणि समाजव्यवस्थेत गोंधळ माजवणाऱ्यांच्या या दोषांमुळे जातिधर्म आणि शाश्वत कुलधर्म नष्ट होतात.
1.44
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।
नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥ १.४४ ॥
हे जनार्दना, ज्यांचे कुलधर्म नष्ट झाले त्या माणसांना अनिश्चित काळ नरकवास घडतो, असे आम्ही ऐकले आहे.
1.45
अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।
यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥ १.४५ ॥
अरेरे, राज्यसुखाच्या लोभाने स्वजनांना मारायला उद्युक्त होऊन आम्ही केवढे मोठे पाप करायचे ठरवले आहे!
1.46
यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ १.४६ ॥
शस्त्रधारी धृतराष्ट्रपुत्रांनी निःशस्त्र आणि प्रतिकार न करणाऱ्या मला युद्धात मारले, तरी ते माझ्यासाठी अधिक कल्याणकारक ठरेल.'
1.47
एवमुक्त्वाऽर्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥ १.४७ ॥
संजय म्हणाले: रणभूमीवर असे बोलून, शोकाने व्याकूळ झालेला अर्जुन बाणांसह धनुष्य टाकून रथाच्या मागच्या भागात बसला.