यजुर्वेद · अध्याय 13
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.1
मयि गृह्णाम्य् अग्रे ऽ अग्निꣳ रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्याय ।
माम् उ देवताः सचन्ताम् ॥ १३.१ ॥
धनपोषण, उत्तम संतती आणि उत्तम वीर्य यांसाठी मी प्रथम अग्नीला माझ्यात धारण करतो. देवता माझ्याशी संलग्न होवोत.
13.2
अपां पृष्ठम् असि योनिर् अग्नेः समुद्रम् अभितः पिन्वमानम् ।
वर्धमानो महाँ२ ऽ आ च पुष्करे दिवो मात्रया वरिम्णा प्रथस्व ॥ १३.२ ॥
तू पाण्याचा पृष्ठभाग, अग्नीचे उगमस्थान, चहूकडे वाहणारा समुद्र आहेस. वाढत, महान होऊन, कमळात आणि आकाशाच्या मापाने विस्तार पाव.
13.3
ब्रह्म जज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद् वि सीमतः सुरुचो वेन ऽ आवः ।
स बुध्न्या ऽ उपमा ऽ अस्य विष्ठाः सतश् च योनिम् असतश् च वि वः ॥ १३.३ ॥
पूर्वेकडे प्रथम प्रकट झालेले ब्रह्म सीमांपासून वेगळे होऊन प्रकाशले; त्या तेजस्वी वेनाने ते उघड केले. मूळापासून उत्पन्न होऊन याच्या समीप स्थितींमध्ये राहणाऱ्या त्याने सताचे आणि असताचे उगमस्थान तुमच्यासाठी उघडले.
13.4
हिरण्यगर्भः सम् अवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिर् एक ऽ आसीत् ।
स दाधार पृथिवीं द्याम् उतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥ १३.४ ॥
सुरुवातीला हिरण्यगर्भ उत्पन्न झाला; जन्मलेल्या सर्व प्राण्यांचा तो एकमेव स्वामी होता. त्याने पृथ्वी आणि हे आकाश धारण केले. कोणत्या देवाला हविषाने आपण पूजू?
13.5
द्रप्सश् चस्कन्द पृथिवीम् अनु द्याम् इमं च योनिम् अनु यश् च पूर्वः ।
समानं योनिम् अनु संचरन्तं द्रप्सं जुहोम्य् अनु सप्त होत्राः ॥ १३.५ ॥
थेंब पृथ्वीवर आणि या आकाशावर पडला; पूर्वीच्या त्याच स्थानाकडे एकत्र सरकत. तो थेंब मी सात होत्यांच्या मागोमाग होमतो.
13.6
नमोऽस्तु सर्पेभ्यो ये के च पृथिवीम् अनु ।
ये ऽ अन्तरिक्षे ये दिवि तेभ्यः सर्पेभ्यो नमः ॥ १३.६ ॥
पृथ्वीवर संचार करणाऱ्या सर्पांना नमस्कार असो. अंतरिक्षात आणि द्युलोकात असलेल्या त्या सर्पांना नमस्कार.
13.7
या ऽ इषवो यातुधानानां ये वा वनस्पतीꣳ१ ऽरनु ।
ये वावटषु शेरते तेभ्यः सर्पेभ्यो नमः ॥ १३.७ ॥
यातुधानांचे जे बाण आहेत, जे वनस्पतींजवळ असतात किंवा खड्ड्यांमध्ये निजतात, त्या सर्पांना नमस्कार.
13.8
ये वामी रोचने दिवो ये वा सूर्यस्य रश्मिषु ।
येषाम् अप्सु सदस् कृतं तेभ्यः सर्पेभ्यो नमः ॥ १३.८ ॥
द्युलोकातील त्या तेजस्वी भागात जे आहेत, सूर्यकिरणांत जे आहेत, ज्यांनी पाण्यात आसन केले आहे, त्या सर्पांना नमस्कार.
13.9
कृणुष्व पाजः प्रसितिं न पृथ्वीं याहि राजेवामवाँ२ ऽ इभेन ।
तृष्वीम् अनु प्रसितिं द्रूणानो ऽस्तासि विध्य रक्षसस् तपिष्ठैः ॥ १३.९ ॥
तुझे बल विस्तीर्ण पृथ्वीवर जाळ्यासारखे पसर. राजासारखा बलवान होऊन हत्ती-सेनेसह पुढे जा. जाळ्याच्या मागोमाग वेगाने धावत, अति तप्त शस्त्रांनी राक्षसांना भेद.
13.10
तव भ्रमास ऽ आशुया पतन्त्य् अनु स्पृश धृषता शोशुचानः ।
तपूꣳष्य् अग्ने जुह्वा पतङ्गान् असंदितो वि सृज विष्वग् उल्काः ॥ १३.१० ॥
तुझ्या फिरणाऱ्या ज्वाला वेगाने खाली पडतात. हे अग्नी, निर्भयपणे जळत स्पर्श कर. हे अग्नी, बंधनमुक्त होऊन जुहूने उडणाऱ्यांवर तप्त ज्वाला सोड, ठिणग्या सर्व दिशांना फेक.
13.11
प्रति स्पशो वि सृज तूर्णितमो भवा पायुर् विशो ऽ अस्या अदब्धः ।
यो नो दूरे ऽ अघशꣳसो यो ऽ अन्त्य् अग्ने माकिष् टे व्यथिर् आ दधर्षीत् ॥ १३.११ ॥
हे अग्ने, शत्रूंच्या हेरांना मागे पाठव; तू अत्यंत वेगवान हो, या प्रजेचा अढळ रक्षक हो. दुरून किंवा जवळून आमचे वाईट इच्छिणारा — हे अग्ने, तुझी पीडा आमच्यावर पडू नये.
13.12
उद् अग्ने तिष्ठ प्रत्य् आ तनुष्व न्य् अमित्राँ२ ऽ ओषतात् तिग्महेते ।
यो नो ऽ अरातिꣳ समिधान चक्रे नीचा तं धक्ष्य् अतसं न शुष्कम् ॥ १३.१२ ॥
हे अग्ने, उठ, पुढे हो, तुझे तेज पसर; तीक्ष्ण ज्वालांनी शत्रूंना भस्म कर. हे प्रज्वलित अग्ने, जो आमचा वैरी आहे त्याला खाली पाडून वाळलेल्या लाकडासारखे जाळून टाक.
13.13
ऊर्ध्वो भव प्रति विध्याध्य् अस्मद् आविष् कृणुष्व दैव्यान्य् अग्ने ।
अव स्थिरा तनुहि यातुजूनां जामिम् अजामिं प्र मृणीहि शत्रून् ।
अग्नेष् ट्वा तेजसा सादयामि ॥ १३.१३ ॥
हे अग्ने, उंच हो; आमच्यापासून दूर राहून शत्रूंना भेद; हे अग्ने, दैवी शक्ती प्रकट कर. यातुधानांची स्थिर शस्त्रे वाकव; आप्त असो वा नसो, शत्रूंना संपव. अग्नीच्या तेजाने मी तुला स्थापित करतो.
13.14
अग्निर् मूर्धा दिवः ककुत् पतिः पृथिव्या ऽ अयम् ।
अपाꣳ रेताꣳसि जिन्वति ।
इन्द्रस्य त्वौजसा सादयामि ॥ १३.१४ ॥
हा अग्नी आकाशाचे मस्तक, पृथ्वीचे शिखर व स्वामी आहे; तो पाण्यातील बीजांना प्रेरित करतो. इंद्राच्या ओजाने मी तुला स्थापित करतो.
13.15
भुवो यज्ञस्य रजसश् च नेता यत्रा नियुद्भिः सचसे शिवाभिः ।
दिवि मूर्धानं दधिषे स्वर्षां जिह्वाम् अग्ने चक्रिषे हव्यवाहम् ॥ १३.१५ ॥
तू जग, यज्ञ आणि अंतरिक्षाचा नेता आहेस; जिथे तू वेगवान कल्याणकारी घोड्यांसह जोडला जातोस. हे अग्नी, तू स्वर्गात आपले मस्तक धारण करतोस आणि हव्य वाहून नेणारी जिव्हा निर्माण केलीस.
13.16
ध्रुवासि धरुणास्तृता विश्वकर्मणा ।
मा त्वा समुद्रऽउद् वधीन् मा सुपर्णोऽव्यथमाना पृथिवीं दृꣳह ॥ १३.१६ ॥
तू स्थिर, धारण करणारी, विश्वकर्म्याने पसरलेली आहेस. समुद्राने तुला वर उडवू नये, गरुडानेही मारू नये; अचल राहून पृथ्वी दृढ कर.
13.17
प्रजापतिष् ट्वा सादयत्व् अपा पृष्ठे समुद्रस्येमन् ।
व्यचस्वतीं प्रथस्वतीं प्रथस्व पृथिव्यसि ॥ १३.१७ ॥
प्रजापती तुला समुद्राच्या जलपृष्ठावर स्थापित करो. विस्तीर्ण होऊन पसर; तू पृथ्वी आहेस.
13.18
भूर् असि भूमिर् अस्य् अदितिर् असि विश्वधाया विश्वस्य भुवनस्य धर्त्री ।
पृथिवीं यच्छ पृथिवीं दृꣳह पृथिवीं मा हिꣳसीः ॥ १३.१८ ॥
तू भू, भूमी, अदिती आहेस; विश्वधाया, सर्व भुवनांची धारण करणारी. पृथ्वीला धरून ठेव, पृथ्वी दृढ कर, पृथ्वीला हानी करू नकोस.
13.19
विश्वस्मै प्राणायापानाय व्यानायोदानाय प्रतिष्ठायै चरित्राय ।
अग्निष् ट्वाभि पातु मह्या स्वस्त्या छर्दिषा शंतमेन तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीद ॥ १३.१९ ॥
सर्वांसाठी, प्राणासाठी, अपानासाठी, व्यानासाठी, उदानासाठी, स्थिरतेसाठी, गतीसाठी. अग्नी महान कल्याण व आश्रयाने, त्या अत्यंत शुभ देवतेसह तुझे रक्षण करो; अंगिरसांप्रमाणे स्थिर होऊन बस.
13.20
काण्डात्-काण्डात् प्ररोहन्ती परुषः-परुषस् परि ।
एवा नो दूर्वे प्र तनु सहस्रेण शतेन च ॥ १३.२० ॥
प्रत्येक पेरात्या पेरात्यातून उगवणारी हे दूर्वे, अशाच प्रकारे आमच्यासाठी सहस्र आणि शत यांनी विस्तार पाव.
13.21
या शतेन प्रतनोषि सहस्रेण विरोहसि ।
तस्यास् ते देवीष्टके विधेम हविषा वयम् ॥ १३.२१ ॥
जी तू शताने विस्तारतेस आणि सहस्राने वाढतेस, हे देवी इष्टके, त्या तुझी आम्ही हविर्द्रव्याने उपासना करतो.
13.22
यास् ते ऽ अग्ने सूर्ये रुचो दिवम् आतन्वन्ति रश्मिभिः ।
ताभिर् नो ऽ अद्य सर्वाभी रुचे जनाय नस् कृधि ॥ १३.२२ ॥
हे अग्ने, सूर्यातील जे तुझे तेज किरणांनी आकाश पसरवते, त्या सर्व तेजांनी आज आम्हांला व लोकांना तेजस्वी कर.
13.23
या वो देवाः सूर्ये रुचो गोष्व् अश्वेषु या रुचः ।
इन्द्राग्नी ताभिः सर्वाभी रुचं नो धत्त बृहस्पते ॥ १३.२३ ॥
हे देवांनो, सूर्यात, गाईंत, घोड्यांत जे तुमचे तेज आहे, हे इंद्राग्नींनो, हे बृहस्पते, त्या सर्व तेजांनी आम्हांला तेज द्या.
13.24
विराड् ज्योतिर् अधारयत् ।
स्वराड् ज्योतिर् अधारयत् ।
प्रजापतिष् ट्वा सादयतु पृष्ठे पृथिव्या ज्योतिष्मतीम् ।
विश्वस्मै प्राणायापानाय व्यानाय विश्वं ज्योतिर् यच्छ ।
अग्निष्टे ऽधिपतिस् तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीद ॥ १३.२४ ॥
विराटने तेज धारण केले; स्वराटने तेज धारण केले. प्रजापती तुला पृथ्वीच्या पाठीवर तेजस्वी रूपाने स्थापित करो. सर्वांच्या प्राण, अपान, व्यानासाठी सर्व तेज दे. अग्नी तुझा अधिपती आहे; त्या देवतेसह अंगिरसांप्रमाणे स्थिर बस.
13.25
मधुश् च माधवश् च वासन्तिकाव् ऋतू ऽ अग्नेर् अन्तःश्लेषोऽसि कल्पेतां द्यावापृथिवी कल्पन्ताम् आप ऽ ओषधयः कल्पन्ताम् अग्नयः पृथङ् नम ज्यैष्ठ्याय सव्रताः ।
ये ऽ अग्नयः समनसो ऽन्तरा द्यावापृथिवी ऽ इमे वासन्तिकाव् ऋतू ऽअभिकल्पमाना ऽ इन्द्रम् इव देवा ऽ अभिसंविशन्तु तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवे सीदतम् ॥ १३.२५ ॥
मधु आणि माधव, हे वासंतिक ऋतू आहेत. तू अग्नीचा अंतःश्लेष आहेस. द्यावापृथिवी समर्थ होवोत; जल व औषधी समर्थ होवोत; अग्नी समर्थ होवोत. श्रेष्ठतेसाठी, एकव्रती अग्नींना वेगवेगळे नमस्कार. एकमनाचे अग्नी, द्यावापृथिवीच्या मध्ये, हे वासंतिक ऋतू सिद्ध करीत, इंद्रात देव प्रवेशतात तसे प्रवेश करोत. त्या देवतेसह, अंगिरसांप्रमाणे, स्थिर होऊन बसा.
13.26
अषाढासि सहमाना सहस्वारातीः सहस्व पृतनायतः ।
सहस्रवीर्यासि सा मा जिन्व ॥ १३.२६ ॥
तू अजिंक्य आहेस, सर्वांना जिंकणारी. शत्रूंना वश कर; युद्धाची इच्छा करणाऱ्या शत्रूंना वश कर. तू सहस्रवीर्या आहेस; ती तू मला बलवान कर.
13.27
मधु वाता ऽ ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः ।
माध्वीर् नः सन्त्व् ओषधीः ॥ १३.२७ ॥
ऋतासाठी वारे माधुर्य वाहतात; नद्या माधुर्य स्रवतात. आमच्यासाठी औषधी मधुर होवोत.
13.28
मधु नक्तम् उतोषसो मधुमत् पार्थिवꣳ रजः ।
मधु द्यौर् अस्तु नः पिता ॥ १३.२८ ॥
रात्र आणि उषा मधुर होवोत; पार्थिव लोक माधुर्याने भरलेला असो. आमच्यासाठी द्यौ मधुर पिता होवो.
13.29
मधुमान् नो वनस्पतिर् मधुमाँ२ऽ अस्तु सूर्यः ।
माध्वीर् गावो भवन्तु नः ॥ १३.२९ ॥
आमच्यासाठी वनस्पती मधुर होवो; सूर्य मधुर होवो. आमच्या गायी मधुर होवोत.
13.30
अपां गम्भन्त् सीद मा त्वा सूर्योऽभि ताप्सीन् माग्निर् वैश्वानरः ।
अच्छिन्नपत्राः प्रजा ऽ अनुवीक्षस्वानु त्वा दिव्या वृष्टिः सचताम् ॥ १३.३० ॥
पाण्याच्या खोलीत बस. सूर्य तुला तापवू नये, वैश्वानर अग्निही तुला जाळू नये. अखंड पानांची प्रजा तुझ्याकडे कृपादृष्टीने पाहो; दिव्य पाऊस तुझ्या मागे येवो.
13.31
त्रीन्त् समुद्रान्त् सम् असृपत् स्वर्गान् अपां पतिर् वृषभ ऽ इष्टकानाम् ।
पुरीषं वसानः सुकृतस्य लोके तत्र गच्छ यत्र पूर्वे परेताः ॥ १३.३१ ॥
तीन समुद्र व स्वर्ग गाठलेला, पाण्यांचा स्वामी आणि विटांमधील वृषभ असलेला तो, पुरीष धारण करून, सुकृताच्या लोकात पूर्वज गेले तिथे जावो.
13.32
मही द्यौः पृथिवी च न ऽ इमं यज्ञं मिमिक्षताम् ।
पिपृतां नो भरीमभिः ॥ १३.३२ ॥
महान द्युलोक आणि पृथ्वी आमच्या या यज्ञाला सिंचन करोत; पोषणसाधनांनी आम्हाला परिपूर्ण करोत.
13.33
विष्णोः कर्माणि पश्यत यतो व्रतानि पस्पशे ।
इन्द्रस्य युज्यः सखा ॥ १३.३३ ॥
विष्णूची कर्मे पाहा; ज्यापासून त्याने व्रते पाहिली. तो इंद्राचा योग्य सखा आहे.
13.34
ध्रुवासि धरुणेतो जज्ञे प्रथमम् एभ्यो योनिभ्यो ऽ अधि जातवेदाः ।
स गायत्र्या त्रिष्टुभानुष्टुभा च देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन् ॥ १३.३४ ॥
तू स्थिर आणि धारक आहेस; प्रथम या योनींमधून जातवेदा जन्मला. तो गायत्री, त्रिष्टुभ व अनुष्टुभ छंदांसह, जाणता होऊन देवांसाठी हवि वाहून नेवो.
13.35
इषे राये रमस्व सहसे द्युम्न ऽ ऊर्जेऽ अपत्याय ।
सम्राड् असि स्वराड् असि सारस्वतौ त्वोत्सौ प्रावताम् ॥ १३.३५ ॥
अन्नासाठी, धनासाठी, बलासाठी, तेजासाठी, ओजासाठी, संततीसाठी आनंदित हो. तू सम्राट आहेस, तू स्वराट आहेस. सारस्वत दोन झरे तुझे रक्षण करोत.
13.36
अग्ने युक्ष्वा हि ये तवाश्वासो देव साधवः ।
अरं वहन्ति मन्यवे ॥ १३.३६ ॥
हे अग्नी, निश्चयाने तुझे जे कुशल अश्व आहेत त्यांना जुंप. ते मनाच्या इच्छेसाठी उत्तम प्रकारे वाहून नेतात.
13.37
युक्ष्वा हि देवहूतमाँ२ऽ अश्वाँ२ऽ अग्ने रथीर् इव ।
नि होता पूर्व्यः सदः ॥ १३.३७ ॥
निश्चयाने देवांनी सर्वाधिक आवाहन केलेल्या अश्वांना जुंप, हे अग्नी, रथिकाप्रमाणे. प्राचीन होत्याने आपल्या आसनावर बसावे.
13.38
सम्यक् स्रवन्ति सरितो न धेना ऽ अन्तर् हृदा मनसा पूयमानाः ।
घृतस्य धारा ऽ अभि चाकशीमि हिरण्ययो वेतसो मध्ये ऽ अग्नेः ॥ १३.३८ ॥
नद्या आणि धेनूंप्रमाणे उत्तम प्रकारे वाहतात, हृदय आणि मनाने आतून शुद्ध होत. तुपाच्या धारा मी पाहतो, अग्नीच्या मध्यभागी सोनेरी वेतस.
13.39
ऋचे त्वा रुचे त्वा भासे त्वा ज्योतिषे त्वा ।
अभूद् इदं विश्वस्य भुवनस्य वाजिनम् अग्नेर् वैश्वानरस्य च ॥ १३.३९ ॥
ऋचेसाठी तुला, रुचीसाठी तुला, भासासाठी तुला, ज्योतीसाठी तुला. विश्वभुवनाचे हे वाजिन झाले, वैश्वानर अग्नीचेही.
13.40
अग्निर् ज्योतिषा ज्योतिष्मान् रुक्मो वर्चसा वर्चस्वान् ।
सहस्रदा ऽ असि सहस्राय त्वा ॥ १३.४० ॥
अग्नी ज्योतीने ज्योतिष्मान, सोनेरी तेजाने तेजस्वी आहे. तू सहस्रदाता आहेस, सहस्रासाठी तुला (घेतो).
13.41
आदित्यं गर्भं पयसा सम् अङ्धि सहस्रस्य प्रतिमां विश्वरूपम् ।
परि वृङ्धि हरसा माभि मꣳस्थाः शतायुषं कृणुहि चीयमानः ॥ १३.४१ ॥
हे अग्नी, सूर्यरूप गर्भाला दुधाने चांगले भिजव; सहस्र रूपांच्या विश्वरूपाच्या प्रतिमेला सर्व बाजूंनी वेढ. तेजाने पीडा देऊ नकोस; वाढत जाऊन मला शंभर वर्षांचे आयुष्य दे.
13.42
वातस्य जूतिं वरुणस्य नाभिम् अश्वं जज्ञानꣳ सरिरस्य मध्ये ।
शिशुं नदीनाꣳ हरिम् अद्रिबुध्नम् अग्ने मा हिꣳसीः परमे व्योमन् ॥ १३.४२ ॥
वायूचा वेग, वरुणाची नाभी, सरोवराच्या मध्यात जन्मलेला अश्व, नद्यांचे शिशु, हरितवर्ण, पर्वतमुळी स्थित हे अग्नी, परम आकाशात आम्हाला हिंसू नकोस.
13.43
अजस्रम् इन्दुम् अरुषं भुरण्युम् अग्निम् ईडे पूर्वचित्तिं नमोभिः ।
स पर्वभिर् ऋतुशः कल्पमानो गां मा हिꣳसीर् अदितिं विराजम् ॥ १३.४३ ॥
अखंड, तेजस्वी, तांबडा, वेगवान अग्नीची नमस्कारांसह स्तुती करतो, पूर्वचेतन अग्नीची. तो ऋतूऋतूने सांध्यांनी घडवीत गाईला (पृथ्वीला) हिंसू नये; तेजस्वी अदितीलाही.
13.44
वरूत्रीं त्वष्टुर् वरुणस्य नाभिम् अविं जज्ञानाꣳ रजसः परस्मात् ।
महीꣳ साहस्रीम् असुरस्य मायाम् अग्ने मा हिꣳसीः परमे व्योमन् ॥ १३.४४ ॥
त्वष्टा आणि वरुणाची नाभी, दूरच्या लोकातून जन्मलेली, रक्षण करणारी मेंढी (किंवा वस्त्ररूप) महान सहस्र मायेचा असुराची माया — हे अग्नी, परम आकाशात आम्हाला हिंसू नकोस.
13.45
यो ऽ अग्निर् अग्नेर् अधिय् अजायत शोकात् पृथिव्या ऽ उत वा दिवस् परि ।
येन प्रजा विश्वकर्मा जजान तम् अग्ने हेडः परि ते वृणक्तु ॥ १३.४५ ॥
अग्नीपासून अग्नी म्हणून जन्मलेला — पृथ्वी किंवा द्युलोकाच्या ज्वालेतून — ज्याच्याद्वारे विश्वकर्म्याने प्रजा निर्माण केल्या, त्या अग्नीचा राग, हे अग्नी, तुझा राग दूर होवो.
13.46
चित्रं देवानाम् उद् अगाद् अनीकं चक्षुर् मित्रस्य वरुणस्याग्नेः ।
आप्रा द्यावापृथिवी ऽ अन्तरिक्षꣳ सूर्य ऽ आत्मा जगतस् तस्थुषश् च ॥ १३.४६ ॥
देवांचे अद्भुत तेज उदयास आले आहे; मित्र, वरुण, अग्नीचा डोळा म्हणून. हे अग्ने, तू द्युलोक, पृथ्वी आणि अंतरिक्ष भरलेस; सूर्य चालणाऱ्या आणि स्थिर जगाचा आत्मा आहे.
13.47
इमं मा हिꣳसीर् द्विपादं पशुꣳ सहस्राक्षो मेधाय चीयमानः ।
मयुं पशुं मेधम् अग्ने जुषस्व तेन चिन्वानस् तन्वो नि षीद ।
मयुं ते शुग् ऋच्छतु यं द्विष्मस् तं ते शुग् ऋच्छतु ॥ १३.४७ ॥
या द्विपाद पशूला मला मारू नकोस. सहस्राक्ष अग्ने, यज्ञासाठी रचला जाणारा. हे अग्ने, मयु पशू आणि यज्ञ स्वीकार; त्याद्वारे रचला जाऊन तुझ्या शरीरात बस. ज्याचा आम्ही द्वेष करतो त्याला तुझा मयु-शोक लागो; तुझा शोक त्याला लागो.
13.48
इमं मा हिꣳसीर् एकशफं पशुं कनिक्रदं वाजिनं वाजिनेषु ।
गौरम् आरण्यम् अनु ते दिशामि तेन चिन्वानस् तन्वो नि षीद ।
गौरं ते शुग् ऋच्छतु यं द्विष्मस् तं ते शुग् ऋच्छतु ॥ १३.४८ ॥
या एकशफ पशूला मला मारू नकोस; तो खिंकाळतो, घोड्यांमधील श्रेष्ठ घोडा. रानातील गौर पशू तुझ्यासाठी नेमतो; त्याद्वारे रचला जाऊन तुझ्या शरीरात बस. ज्याचा आम्ही द्वेष करतो त्याला तुझा गौर-शोक लागो; तुझा शोक त्याला लागो.
13.49
इमꣳ साहस्रꣳ शतधारम् उत्सं व्यच्यमानꣳ सरिरस्य मध्ये ।
घृतं दुहानाम् अदितिं जनायाग्ने मा हिꣳसीः परमे व्योमन् ।
गवयम् आरण्यम् अनु ते दिशामि तेन चिन्वानस् तन्वो नि षीद ।
गवयं ते शुग् ऋच्छतु यं द्विष्मस् तं ते शुग् ऋच्छतु ॥ १३.४९ ॥
हजार, शे धारांचा हा झरा, सरोवराच्या मध्यभागी पसरणारा, तूप दुहणाऱ्या अदितीला, लोकांसाठी, हे अग्नी, परम आकाशात हिंसा करू नकोस. रानटी गवयाला मी तुला अर्पण करतो; त्याने शरीर सजवून बस. गवयाची वेदना तुला लागो; ज्याचा आम्ही द्वेष करतो त्याला ती लागो.
13.50
इममूर्णायुं वरुणस्य नाभिं त्वचं पशूनां द्विपदांचतुष्पदाम् ।
त्वष्टुः प्रजानां प्रथमं जनित्रम् अग्ने मा हिꣳसीः परमे व्योमन् ।
उष्ट्रम् आरण्यम् अनु ते दिशामि तेन चिन्वानस् तन्वो नि षीद ।
उष्ट्रं ते शुग् ऋच्छतु यं द्विष्मस् तं ते शुग् ऋच्छतु ॥ १३.५० ॥
ह्या लोकरी धारण करणाऱ्याला, वरुणाच्या नाभीला, पशूंच्या, द्विपाद-चतुष्पादांच्या त्वचेला, त्वष्ट्याच्या प्रजांचा पहिला जन्मस्थान असलेल्याला, हे अग्नी, परम आकाशात हिंसा करू नकोस. रानटी उंटाला मी तुला अर्पण करतो; त्याने शरीर सजवून बस. उंटाची वेदना तुला लागो; ज्याचा आम्ही द्वेष करतो त्याला ती लागो.
13.51
अजो ह्य् अग्नेर् अजनिष्ट शोकात् सो ऽ अपश्यज् जनितारम् अग्रे ।
तेन देवा देवताम् अग्रम् आयꣳस् तेन रोहम् आयन्न् उप मेध्यासः ।
शरभम् आरण्यम् अनु ते दिशामि तेन चिन्वानस् तन्वो नि षीद ।
शरभं ते शुग् ऋच्छतु यं द्विष्मस् तं ते शुग् ऋच्छतु ॥ १३.५१ ॥
अज निश्चितपणे अग्नीच्या तापातून जन्मला. त्याने आरंभी जनकाला पाहिले. त्याद्वारे देवांनी सर्वोच्च देवत्व मिळवले; त्याद्वारे पवित्र जन आरोहणापर्यंत पोहोचले. अरण्यातील शरभाच्या मागे मी तुला नियुक्त करतो; त्याने बांधत तुझ्या शरीरात बस. तुझा शोक शरभापर्यंत पोहोचो; ज्याचा आम्ही द्वेष करतो त्याच्यापर्यंत तुझा शोक पोहोचो.
13.52
त्वं यविष्ठ दाशुषो नॄꣳः पाहि शृणुधी गिरः ।
रक्षा तोकम् उत त्मना ॥ १३.५२ ॥
हे तरुणतमा, दान देणाऱ्या माणसांचे रक्षण कर; स्तुती ऐक. स्वतःच्या रूपाने संततीचे रक्षण कर.
13.53
अपां त्वेमन्त् सादयामि ।
अपां त्वोद्मन्त् सादयामि ।
अपां त्वा भस्मन्त् सादयामि ।
अपां त्वा ज्योतिषि सादयामि ।
अपां त्वायने सादयामि ।
अर्णवे त्वा सदने सादयामि ।
समुद्रे त्वा सदने सादयामि ।
सरिरे त्वा सदने सादयामि ।
अपां त्वा क्षये सादयामि ।
अपां त्वा सधिषि सादयामि ।
अपां त्वा सदने सादयामि ।
अपां त्वा सधस्थे सादयामि ।
अपां त्वा योनौ सादयामि ।
अपां त्वा पुरीषे सादयामि ।
अपां त्वा पाथसि सादयामि ।
गायत्रेण त्वा छन्दसा सादयामि ।
त्रैष्टुभेन त्वा छन्दसा सादयामि ।
जागतेन त्वा छन्दसा सादयामि ।
आनुष्टुभेन त्वा छन्दसा सादयामि ।
पाश्रून त्वा छन्दसा सादयामि ॥ १३.५३ ॥
तुला मी पाण्याच्या गतीत स्थापतो. तुला मी पाण्याच्या ऊर्ध्वगमनात स्थापतो. तुला मी पाण्याच्या भस्मासारख्या अवस्थेत स्थापतो. तुला मी पाण्याच्या प्रकाशात स्थापतो. तुला मी पाण्याच्या मार्गात स्थापतो. तुला मी समुद्राच्या आसनात स्थापतो. तुला मी सागराच्या आसनात स्थापतो. तुला मी वाहत्या आसनात स्थापतो. तुला मी पाण्याच्या निवासात स्थापतो. तुला मी पाण्याच्या सामान्य आसनात स्थापतो. तुला मी पाण्याच्या आसनात स्थापतो. तुला मी पाण्याच्या सामायिक स्थानात स्थापतो. तुला मी पाण्याच्या गर्भात स्थापतो. तुला मी पाण्याच्या पूर्णतेत स्थापतो. तुला मी पाण्यात स्थापतो. तुला मी गायत्री छंदाने स्थापतो. तुला मी त्रिष्टुभ् छंदाने स्थापतो. तुला मी जगती छंदाने स्थापतो. तुला मी अनुष्टुभ् छंदाने स्थापतो. तुला मी पाश्रू विटांना छंदाने स्थापतो.
13.54
अयं पुरो भुवः ।
तस्य प्राणो भौवनायः ।
वसन्तः प्राणायनः ।
गायत्री वासन्ती ।
गायत्र्यै गायत्रम् ।
गायत्राद् उपाꣳशुः ।
उपाꣳशोस् त्रिवृत् ।
त्रिवृतो रथन्तरम् ।
वसिष्ठ ऽ ऋषिः ।
प्रजापतिगृहीतया त्वया प्राणं गृह्णामि प्रजाभ्यः ॥ १३.५४ ॥
हे पूर्व दिशा, भुवः लोकाची आहे. तिचा प्राण भौवनाय आहे. वसंत प्राणायन आहे. गायत्री वासंती आहे. गायत्रीचे गायत्र. गायत्रापासून उपांशु. उपांशूपासून त्रिवृत्. त्रिवृताचे रथंतर. वसिष्ठ ऋषी. प्रजापतीने गृहीत केलेल्या तुझ्याद्वारे प्रजांसाठी प्राण घेतो.
13.55
अयं दक्षिणा विश्वकर्मा ।
तस्य मनो वैश्वकर्मणम् ।
ग्रीष्मो मानसः ।
त्रिष्टुब् ग्रैष्मी ।
त्रिष्टुभः स्वारम् ।
स्वाराद् अन्तर्यामः ।
ऽअन्तर्यामात् पञ्चदशः ।
पञ्चदशाद् बृहत् ।
भरद्वाज ऽ ऋषिः ।
प्रजापतिगृहीतया त्वया मनो गृह्णामि प्रजाभ्यः ॥ १३.५५ ॥
हे दक्षिण दिशा, विश्वकर्मा आहे. तिचे मन वैश्वकर्मण आहे. ग्रीष्म मानस आहे. त्रिष्टुप् ग्रैष्मी आहे. त्रिष्टुभापासून स्वार. स्वारापासून अन्तर्याम. अन्तर्यामापासून पञ्चदश. पञ्चदशापासून बृहत्. भरद्वाज ऋषी. प्रजापतीने गृहीत केलेल्या तुझ्याद्वारे प्रजांसाठी मन घेतो.
13.56
अयं पश्चाद् विश्वव्यचाः ।
तस्य चक्षुर् वैश्वव्यचसम् ।
वर्षाश् चाक्षुष्यः ।
जगती वार्षी ।
जगत्या ऽ ऋक्समम् ।
ऋक्समाच् छुक्रः ।
शुक्रात् सप्तदशः ।
सप्तदशाद् वैरूपम् ।
जमदग्निर् ऋषिः ।
प्रजापतिगृहीतया त्वया चक्षुर् गृह्णामि प्रजाभ्यः ॥ १३.५६ ॥
हा पश्चिमेला सर्वव्यापी आहे. त्याचा डोळा वैश्वव्यचस. पर्जन्य व चाक्षुष्य. जगती छंद, पावसाशी संबंधित. जगतीपासून ऋक्साम. ऋक्सामापासून शुक्र. शुक्रापासून सप्तदश. सप्तदशापासून वैरूप. ऋषी जमदग्नी. प्रजापतीने गृहीत केलेल्या तुझ्याद्वारे प्रजांसाठी डोळा ग्रहण करतो.
13.57
इदं उत्तरात् स्वः ।
तस्य श्रोत्रꣳ सौवम् ।
शरच् छ्रौत्री ।
अनुष्टुप् शारदी ।
अनुष्टुभ ऽ ऐडम् ।
ऐडान् मन्थी ।
मन्थिन ऽ एकविꣳशः ऽ ।
एकविꣳशाद् वैराजम् ।
विश्वामित्र ऽ ऋषिः ।
प्रजापतिगृहीतया त्वया श्रोत्रं गृह्णामि प्रजाभ्यः ॥ १३.५७ ॥
हा उत्तरेकडून स्वर्ग आहे. त्याचा कान सौव. शरद आणि श्रौत्री. अनुष्टुप् छंद, शरदाचा. अनुष्टुपापासून ऐड. ऐडापासून मन्थी. मन्थीपासून एकविंश. एकविंशापासून वैराज. ऋषी विश्वामित्र. प्रजापतीने गृहीत केलेल्या तुझ्याद्वारे प्रजांसाठी कान ग्रहण करतो.
13.58
इयं उपरि मतिः ।
तस्यै वाङ् मात्या ।
हेमन्तो वाच्यः ।
पङ्क्तिर् हैमन्ती ।
पङ्क्त्यै निधनवत् ।
निधनवत ऽ आग्रयणः ।
आग्रयणात् त्रिणवत्रयस्त्रिꣳशौ ।
त्रिणवत्रयस्त्रिꣳशाभ्याꣳ शाक्वररैवते ।
विश्वकर्म ऽ ऋषिः ।
प्रजापतिगृहीतया त्वया वाचं गृह्णामि प्रजाभ्यः ॥ १३.५८ ॥
ही वरील मती. तिच्यासाठी वाक् माप्त्या. हेमंत वाच्य. पंक्ती हैमन्ती. पंक्तीसाठी निधनवत्. निधनवतापासून आग्रयण. आग्रयणापासून त्रिणव व त्रयस्त्रिंश. त्रिणव व त्रयस्त्रिंशाने शाक्वर व रैवत. विश्वकर्मा ऋषी. प्रजापतीने गृहीत केलेल्या तुझ्याद्वारे मी प्रजांसाठी वाणी ग्रहण करतो.