યજુર્વેદ · અધ્યાય 23
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
23.1
हिरण्यगर्भः सम् अवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिर् एक ऽ आसीत् ।
स दाधार पृथिवीं द्याम् उतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥ २३.१ ॥
હિરણ્યગર્ભ આદિમાં પ્રગટ થયો. સર્વ પ્રાણીઓનો જન્મેલો એકમાત્ર સ્વામી તે જ હતો. તેણે પૃથ્વી અને આ દ્યુલોકને ધારણ કર્યા. કયા દેવને હવિથી પૂજીએ?
23.2
उपयामगृहीतो ऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टं गृह्णामि ।
एष ते योनिः सूर्यस् ते महिमा ।
यस् ते ऽहन्त् संवत्सरे महिमा संबभूव यस् ते वायाव् अन्तरिक्षे महिमा संबभूव यस् ते दिवि सूर्ये महिमा संबभूव तस्मै ते महिम्ने प्रजापतये स्वाहा देवेभ्यः ॥ २३.२ ॥
તું ઉપયામ પાત્રથી ગ્રહણ કરાયેલો છે. તને પ્રિય જાણી પ્રજાપતિ માટે ગ્રહણ કરું છું. આ તારું સ્થાન છે; સૂર્ય તારી મહિમા છે. દિવસમાં, વર્ષમાં, વાયુમાં, અંતરિક્ષમાં, દ્યુલોકમાં અને સૂર્યમાં જે તારી મહિમા પ્રગટી, તે મહિમા માટે પ્રજાપતિને સ્વાહા, દેવોને સ્વાહા.
23.3
यः प्राणतो निमिषतो महित्वैक ऽ इद् राजा जगतो बभूव ।
य ऽ ईशे ऽ अस्य द्विपदश् चतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥ २३.३ ॥
શ્વાસ લેનાર અને પાંપણ ઝબકાવનાર જગતનો પોતાની મહિમાથી એકમાત્ર રાજા થયો તે કોણ? આ દ્વિપદ અને ચતુષ્પદ પર શાસન કરનાર કોણ? કયા દેવને હવિથી પૂજીએ?
23.4
उपयामगृहीतो ऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टं गृह्णामि ।
एष ते योनिश् चन्द्रस् ते महिमा ।
यस् ते रात्रौ संवत्सरे महिमा संबभूव यस् ते पृथिव्याम् अग्नौ महिमा संबभूव यस् ते नक्षत्रेषु चन्द्रमसि महिमा संबभूव तस्मै ते महिम्ने प्रजापतये देवेभ्यः स्वाहा ॥ २३.४ ॥
તું ઉપયામ પાત્રથી ગ્રહણ કરાયેલો છે; પ્રજાપતિને પ્રિય એવા તને હું ગ્રહણ કરું છું. આ તારું સ્થાન છે, ચંદ્ર એ તારી મહિમા છે. રાત્રિ અને સંવત્સરમાં જે તારી મહિમા પ્રકટી, પૃથ્વી અને અગ્નિમાં જે પ્રકટી, નક્ષત્રો અને ચંદ્રમાં જે પ્રકટી, તે મહિમા માટે, પ્રજાપતિ અને દેવો માટે સ્વાહા.
23.5
युञ्जन्ति ब्रध्नम् अरुषं चरन्तं परि तस्थुषः ।
रोचन्ते रोचना दिवि ॥ २३.५ ॥
ઊભેલાઓની આસપાસ ફરતા તેજસ્વી, લાલ (સૂર્યને) તેઓ જોડે છે. દિવમાં પ્રકાશિત તેજો ચમકે છે.
23.6
युञ्जन्त्य् अस्य काम्या हरी विपक्षसा रथे ।
शोणा धृष्णू नृवाहसा ॥ २३.६ ॥
તેના પ્રિય, વિવિધ પાંખવાળા બે ભૂરા ઘોડાઓને તેઓ રથમાં જોડે છે. લાલ, નિર્ભય, માણસોને વહન કરનાર (ઘોડા).
23.7
यद् वातो ऽ अपो ऽ अगनीगन् प्रियाम् इन्द्रस्य तन्वम् ।
एतꣳ स्तोतर् अनेन पथा पुनर् अश्वम् आ वर्तयासि नः ॥ २३.७ ॥
પવન જળોની વચ્ચેથી ઇન્દ્રના પ્રિય દેહ સુધી પહોંચીને ગતિ કરે ત્યારે, હે સ્તોતા, આ જ માર્ગે અમારા માટે ઘોડાને ફરી પાછો લાવ.
23.8
वसवस् त्वाञ्जन्तु गायत्रेण छन्दसा ।
रुद्रास् त्वाञ्जन्तु त्रैष्टुभेन छन्दसा ।
आदित्यास् त्वाञ्जन्तु जागतेन छन्दसा ।
भूर् भुवः स्वर् लाजी३ञ् छाची३न् यव्ये गव्यऽ एतद् अन्नम् अत्त देवा ऽ एतद् अन्नम् अद्धि प्रजापते ॥ २३.८ ॥
વસુઓ તને ગાયત્રી છંદથી અભિષિક્ત કરે. રુદ્રો તને ત્રિષ્ટુપ્ છંદથી અભિષિક્ત કરે. આદિત્યો તને જગતી છંદથી અભિષિક્ત કરે. ભૂઃ ભુવઃ સ્વઃ. યવમાં અને ગવ્યમાં આ અન્ન ખાઓ, હે દેવો; આ અન્ન ખા, હે પ્રજાપતિ.
23.9
कः स्विद् एकाकी चरति क ऽ उ स्विज् जायते पुनः ।
किꣳ स्विद्धिमस्य भेषजं किम् व् आवपनं महत् ॥ २३.९ ॥
એકલો કોણ ચાલે છે? ફરી કોણ જન્મે છે? ઠંડીની ઔષધિ શું છે? મહાન વાવણીનું ક્ષેત્ર શું છે?
23.10
सूर्य ऽ एकाकी चरति चन्द्रमा जायते पुनः ।
अग्निर् हिमस्य भेषजं भूमिर् आवपनं महत् ॥ २३.१० ॥
સૂર્ય એકલો ચાલે છે; ચંદ્ર ફરી જન્મે છે. અગ્નિ હિમનું ઔષધ છે; પૃથ્વી મહાન વાવણીભૂમિ છે.
23.11
का स्विद् आसीत् पूर्वचित्तिः किꣳ स्विद् आसीद् बृहद् वयः ।
का स्विद् आसीत् पिलिप्पिला का स्विद् आसीत् पिशङ्गिला ॥ २३.११ ॥
પ્રથમ ચેતના કઈ હતી? મહાન જીવનશક્તિ કઈ હતી? પિલિપ્પિલા કઈ હતી? પિશંગિલા કઈ હતી?
23.12
द्यौर् आसीत् पूर्वचित्तिः अश्व ऽ आसीद् बृहद् वयः ।
अविर् आसीत् पिलिप्पिला रात्रिर् आसीत् पिशङ्गिला ॥ २३.१२ ॥
દ્યૌ પ્રથમ ચેતના; અશ્વ મહાન જીવનશક્તિ. ઘેટી પિલિપ્પિલા; રાત્રિ પિશંગિલા.
23.13
वायुष् ट्वा पचतैर् अवतु ।
असितग्रीवश् छागैः ।
न्यग्रोधश् चमसैः ।
शल्मलिर् वृद्ध्या ।
एष स्य राथ्यो वृषा ।
पड्भिश् चतुर्भिर् एद् अगन् ।
ब्रह्माकृष्णश् च नो ऽवतु ।
नमो ऽग्नये ॥ २३.१३ ॥
વાયુ તને પકાવે, રક્ષે. અસિતગ્રીવ બકરાંઓ સાથે. ન્યગ્રોધ ચમસો સાથે. શાલ્મલી વૃદ્ધિ સાથે. આ એ રથનો વૃષભ; છ અને ચાર સાથે આવ્યો. અકૃષ્ણ બ્રહ્મા અમારું રક્ષણ કરે. અગ્નિને નમસ્કાર.
23.14
सꣳशितो रश्मिना रथः सꣳशितो रश्मिना हयः ।
सꣳशितो अप्स्व् अप्सुजा ब्रह्मा सोमपुरोगवः ॥ २३.१४ ॥
રથ લગામથી તીક્ષ્ણ કરાયો; અશ્વ લગામથી તીક્ષ્ણ કરાયો. જળમાં જન્મેલ બ્રહ્મા જળમાં તીક્ષ્ણ કરાયો; સોમ જેના આગળ છે.
23.15
स्वयं वाजिꣳस् तन्वं कल्पयस्व स्वयं यजस्व स्वयं जुषस्व ।
महिमा ते ऽन्येन न संनशे ॥ २३.१५ ॥
હે અશ્વ, તું પોતે તારા શરીરને સજાવ, તું પોતે યજ્ઞ કર, તું પોતે (આહુતિ) સ્વીકાર. તારી મહિમા બીજાથી નષ્ટ ન થાઓ.
23.16
न वा ऽ उ ऽ एतन् म्रियसे न रिष्यसि देवाꣳ२ऽ इद् एषि पथिभिः सुगेभिः ।
यत्रासते सुकृतो यत्र ते ययुस् तत्र त्वा देवः सविता दधातु ॥ २३.१६ ॥
તું ખરેખર મરતો નથી, નાશ પામતો નથી; સુગમ માર્ગો દ્વારા દેવતાઓ પાસે જાય છે. જ્યાં સુકૃતીઓ વસે છે અને જ્યાં તેઓ ગયા, ત્યાં દેવ સવિતા તને સ્થાપિત કરો.
23.17
अग्निः पशुर् आसीत् तेनायजन्त स ऽ एतं लोकम् अजयद् यस्मिन्न् अग्निः स ते लोको भविष्यति तं जेष्यसि पिबैता ऽ अपः ।
वायुः पशुर् आसीत् तेनायजन्त स ऽ एतं लोकम् अजयद् यस्मिन् वायुः स ते लोको भविष्यति तं जेष्यसि पिबैता ऽ अपः ।
सूर्यः पशुर् आसीत् तेनायजन्त स ऽ एतं लोकम् अजयद् यस्मिन्त् सूर्यः स ते लोको भविष्यति तं जेष्यसि पिबैता ऽ अपः ॥ २३.१७ ॥
અગ્નિ પશુ હતો; તેના વડે યજ્ઞ કરવામાં આવ્યો, તેણે અગ્નિ ધરાવતો આ લોક જીત્યો; તે લોક તારો થશે, તું તે જીતીશ, આ જળ પી. વાયુ પશુ હતો; તેના વડે યજ્ઞ કરવામાં આવ્યો, તેણે વાયુ ધરાવતો આ લોક જીત્યો; તે લોક તારો થશે, તું તે જીતીશ, આ જળ પી. સૂર્ય પશુ હતો; તેના વડે યજ્ઞ કરવામાં આવ્યો, તેણે સૂર્ય ધરાવતો આ લોક જીત્યો; તે લોક તારો થશે, તું તે જીતીશ, આ જળ પી.
23.18
प्राणाय स्वाहा ।
अपानाय स्वाहा ।
व्यानाय स्वाहा अम्बे ऽ अम्बिके ऽम्बालिके न मा नयति कश् चन ।
ससस्त्य् अश्वकः सुभद्रिकां काम्पीलवासिनीम् ॥ २३.१८ ॥
પ્રાણ માટે સ્વાહા. અપાન માટે સ્વાહા. વ્યાન માટે સ્વાહા. હે માતા, હે અંબિકે, હે અંબાલિકે, મને કોઈ લઈ જતું નથી. અશ્વપાલક કાંપીલમાં વસતી સુભદ્રિકાને સુવડાવે છે.
23.19
गणानां त्वा गणपतिꣳ हवामहे प्रियाणां त्वा प्रियपतिꣳ हवामहे निधीनां त्वा निधिपतिꣳ हवामहे वसो मम ।
आहम् अजानि गर्भधम् आ त्वम् अजासि गर्भधम् ॥ २३.१९ ॥
ગણોના ગણપતિ એવા તને અમે આહ્વાન કરીએ છીએ. પ્રિયજનોના પ્રિયપતિ એવા તને અમે આહ્વાન કરીએ છીએ. નિધિઓના નિધિપતિ એવા તને અમે આહ્વાન કરીએ છીએ, હે મારા વસુ. ગર્ભ ધારણ કરાવનારને હું જાણું છું; તું ગર્ભધારક તરીકે જન્મે છે.
23.20
ता ऽ उभौ चतुरः पदः सम्प्र सारयाव स्वर्गे लोके प्रोर्णुवाथां वृषा वाजी रेतोधा रेतो दधातु ॥ २३.२० ॥
આપણે બંને આપણા ચારેય પગ લંબાવીએ. સ્વર્ગલોકમાં આપણે બંને આચ્છાદિત થઈએ. વૃષા, વાજી, રેતોધા રેતસ મૂકે.
23.21
उत्सक्थ्या ऽ अव गुदं धेहि सम् अञ्जिं चारया वृषन् ।
य स्त्रीणां जीवभोजनः ॥ २३.२१ ॥
હે વૃષા, સાથળ સાથે ગુદને નીચે મૂક; અંજિને સારી રીતે ચલાવ, સ્ત્રીઓનું જીવન ભોગવનાર.
23.22
यकासकौ शकुन्तिकाहलग् इति वञ्चति ।
आ हन्ति गभे पसो निगल्गलीति धारका ॥ २३.२२ ॥
યકા અસૌ શકુન્તિકા, અહલગ્ — એમ તે છેતરે છે. ગર્ભમાં માંસને તે મારે છે — નિગલ્ગલી એમ; ધારકા.
23.23
यको ऽसकौ शकुन्तक ऽ आहलग् इति वञ्चति ।
विवक्षत ऽ इव ते मुखम् अध्वर्यो मा नस् त्वम् अभि भाषथाः ॥ २३.२३ ॥
યકો અસૌ શકુન્તકા, આહલગ્ — એમ તે છેતરે છે. હે અધ્વર્યુ, જાણે તારું મુખ બોલવા ઇચ્છતું હોય; તું અમારી સાથે ન બોલ.
23.24
माता च ते पिता च ते ऽग्रं वृक्षस्य रोहतः ।
प्रतिलामीति ते पिता गभे मुष्टिम् अतꣳसयत् ॥ २३.२४ ॥
તારી માતા અને તારા પિતા વધતા વૃક્ષના અગ્ર જેવાં છે. 'હું આ પાછું લઉં છું' એમ કહી તારા પિતાએ ગર્ભમાં મુઠ્ઠી મૂકી.
23.25
माता च ते पिता च ते ऽग्रे वृक्षस्य क्रीडतः ।
विवक्षत ऽइव ते मुखं ब्रह्मन् मा नस् त्वं वदो बहु ॥ २३.२५ ॥
તારી માતા અને તારા પિતા વૃક્ષના અગ્રે રમનારાં છે. તારું મુખ જાણે બોલવા ઇચ્છતું હોય તેવું છે; હે બ્રહ્મન્, તું અમારી સાથે ઘણું ન બોલ.
23.26
ऊर्ध्वम् एनाम् उच्छ्रापय गिरौ भारꣳ हरन्न् इव ।
अथास्यै मध्यम् एधताꣳ शीते वाते पुनन्न् इव ॥ २३.२६ ॥
આને ઊંચે ઉઠાવો, પર્વત પર ભાર ઉપાડનારની જેમ. પછી આનો મધ્યભાગ વધે, ઠંડી અને પવનમાં શુદ્ધ કરતાં હોય તેમ.
23.27
ऊर्ध्वम् एनम् उच्छ्रापय गिरौ भारꣳ हरन्न् इव ।
अथास्य मध्यम् एजतु शीते वाते पुनन्न् इव ॥ २३.२७ ॥
આને ઊંચે ઉઠાવો, પર્વત પર ભાર ઉપાડનારની જેમ. પછી આનો મધ્યભાગ હાલે, ઠંડી અને પવનમાં શુદ્ધ કરતાં હોય તેમ.
23.28
यद् अस्या ऽ अꣳहुभेद्याः कृधु स्थूलम् उपातसत् ।
मुष्काविदस्या ऽ एजतो गोशफे शकुलाव् इव ॥ २३.२८ ॥
આનો જે કઠિન તોડવા યોગ્ય નહીં એવો જાડો ભાગ નજીક આવ્યો. આનાં બે અંડકોષ ધ્રૂજતા, ગાયના ખરે બે દોરીઓ જેવાં છે.
23.29
यद् देवासो ललामगुं प्र विष्टीमिनम् आविषुः ।
सक्थ्ना देदिश्यते नारी सत्यस्याक्षिभुवो यथा ॥ २३.२९ ॥
દેવોએ ચિહ્નિતને સૂર્યમાં પ્રવેશ કરાવ્યો ત્યારે સ્ત્રી સાથળથી ચિહ્નિત થાય છે; સત્યની આંખથી જન્મેલી (દૃષ્ટિ) જેવી.
23.30
यद्धरिणो यवम् अत्ति न पुष्टं पशु मन्यते ।
शूद्रा यद् अर्यजारा न पोषाय धनायति ॥ २३.३० ॥
હરણ જવ ખાય છે, પણ પુષ્ટ પશુને ગણતું નથી; શૂદ્ર માલિકની પત્નીનો જાર હોય ત્યારે પોષણ માટે ધન ઇચ્છતો નથી.
23.31
यद्धरिणो यवम् अत्ति न पुष्टं बहु मन्यते ।
शूद्रो यद् अर्यायै जारो न पोषम् अनु मन्यते ॥ २३.३१ ॥
હરણ જવ ખાય છે, ઘણાં પુષ્ટ પશુઓને ગણતું નથી; શૂદ્ર માલિકની પત્નીનો જાર હોય ત્યારે માત્ર પોષણનો જ વિચાર કરે છે.
23.32
दधिक्राव्णो ऽ अकारिषं जिष्णोर् अश्वस्य वाजिनः ।
सुरभि नो मुखा करत् प्र ण ऽ आयूꣳषि तारिषत् ॥ २३.३२ ॥
વિજયી અને વેગવાન દધિક્રાવ્ના અશ્વ માટે મેં આહુતિ આપી છે. તે અમારા મુખને સુગંધિત કરે; અમારું આયુષ્ય વધારે.
23.33
गायत्री त्रिष्टुब् जगत्य् अनुष्टुप् पङ्क्त्या सह ।
बृहत्य् उष्णिहा ककुप् सूचीभिः शम्यन्तु त्वा ॥ २३.३३ ॥
ગાયત્રી, ત્રિષ્ટુપ્, જગતી, અનુષ્ટુપ્, પંક્તિ સાથે; બૃહતી, ઉષ્ણિક્, કકુપ્ છંદો સોયથી તને સીવો.
23.34
द्विपदा याश् चतुष्पदास् त्रिपदा याश् च षट्पदाः ।
विच्छन्दा याश् च सच्छन्दाः सूचीभिः शम्यन्तु त्वा ॥ २३.३४ ॥
દ્વિપદ, ચતુષ્પદ, ત્રિપદ, ષટ્પદ; વિચ્છંદ અને સચ્છંદ જે છે તે સોયથી તને સીવો.
23.35
महानाम्न्यो रेवत्यो विश्वा आशाः प्रभूवरीः ।
मैघीर् विद्युतो वाचः सूचीभिः शम्यन्तु त्वा ॥ २३.३५ ॥
મહાનામ્ની અને રેવતી મંત્રો, અત્યંત શક્તિશાળી સર્વ દિશાઓ, મેઘની વીજળીઓની વાણીઓ સોયથી તને સીવો.
23.36
नार्यस् ते पत्न्यो लोम विचिन्वन्तु मनीषया ।
देवानां पत्न्यो दिशः सूचीभिः शम्यन्तु त्वा ॥ २३.३६ ॥
તારી સ્ત્રીઓ મનથી તારા વાળ એકઠા કરે. દેવોની પત્ની દિશાઓ સોયોથી તને શણગારે.
23.37
रजता हरिणीः सीसा युजो युज्यन्ते कर्मभिः ।
अश्वस्य वाजिनस् त्वचि सिमाः शम्यन्तु शम्यन्तीः ॥ २३.३७ ॥
ચાંદી, સોનાના અલંકારો અને સીસું કર્મોથી જોડાય છે. બળવાન ઘોડાની ચામડી પરની રેખાઓ તેમને શણગારે.
23.38
कुविद् अङ्ग यवमन्तो यवं चिद् यथा दान्त्य् अनुपूर्वं वियूय ।
इहेहैषां कृणुहि भोजनानि ये बर्हिषो नम ऽ उक्तिं यजन्ति ॥ २३.३८ ॥
હે પ્રિય, જવવાળા જેમ જવને ક્રમથી અલગ પાડે, તેમ અહીં અહીં આમના માટે ભોજન તૈયાર કર—દર્ભ પર નમસ્કાર અને ઉક્તિથી યજન કરનારાઓ માટે.
23.39
कस् त्वा छ्यति कस् त्वा वि शास्ति कस् ते गात्राणि शम्यति ।
क ऽ उ ते शमिता कविः ॥ २३.३९ ॥
તને કોણ કાપે છે? તને કોણ જુદી રીતે શીખવે છે? તારા અંગોને કોણ શણગારે છે? તને શણગારનાર તે જ્ઞાની કોણ?
23.40
ऋतवस्त ऽ ऋतुथा पर्व शमितारो वि शासतु ।
संवत्सरस्य तेजसा शमीभिः शम्यन्तु त्वा ॥ २३.४० ॥
તારી ઋતુઓ ઋતુ પ્રમાણે તારા સાંધાઓને શણગારનાર બનીને જુદી જુદી શિક્ષા આપે. વર્ષના તેજ સાથે શમી-લાકડીઓથી તેઓ તને શણગારે.
23.41
अर्धमासाः परूꣳषि ते मासा ऽ आ च्छ्यन्तु शम्यन्तः ।
अहोरात्राणि मरुतो विलिष्टꣳ सूदयन्तु ते ॥ २३.४१ ॥
અર્ધમાસ તારા સાંધા; મહિનાઓ તને કાપે, શણગારતાં. દિવસ-રાત, મરુત તારી ગાંઠ તૈયાર કરે.
23.42
दैव्या ऽ अध्वर्यवस् त्वा छ्यन्तु वि च आसतु ।
गात्राणि पर्वशस् ते सिमाः कृण्वन्तु शम्यन्तीः ॥ २३.४२ ॥
દૈવી અધ્વર્યુઓ તને કાપે; તારાં અંગોને સાંધે સાંધે વિભાજિત કરે. તે યજ્ઞને યોગ્ય બને.
23.43
द्यौस् ते पृथिव्यन्तरिक्षं वायुश् छिद्रं पृणातु ते ।
सूयस् ते नक्षत्रैः सह लोकं कृणोतु साधुया ॥ २३.४३ ॥
દ્યુલોક, પૃથ્વી અને અંતરિક્ષ તારાં છિદ્રો ભરે; વાયુ તારી ખાલી જગ્યાઓ પૂરે. સૂર્ય નક્ષત્રો સાથે તારા માટે લોકને સારી રીતે બનાવે.
23.44
शं ते परेभ्यो गात्रेभ्यः शम् अस्त्व् अवरेभ्यः ।
शम् अस्थभ्यो मज्जभ्यः शम् व् अस्तु तन्वै तव ॥ २३.४४ ॥
તારાં આગળનાં અંગો માટે કલ્યાણ હો, પાછળનાં અંગો માટે પણ કલ્યાણ હો. હાડકાં અને મજ્જા માટે કલ્યાણ હો; તારા શરીર માટે કલ્યાણ હો.
23.45
कः स्विद् एकाकी चरति क ऽ उ स्विज् जायते पुनः ।
किꣳ स्विद्धिमस्य भेषजं किम् व् आवपनं महत् ॥ २३.४५ ॥
એકલો કોણ વિચરે છે? ફરી કોણ જન્મે છે? હિમનું ઔષધ શું? મહાન વાવણીનું ક્ષેત્ર શું?
23.46
सूर्य ऽ एकाकी चरति चन्द्रमा जायते पुनः ।
अग्निर् हिमस्य भेषजं भूमिर् आवपनं महत् ॥ २३.४६ ॥
સૂર્ય એકલો વિચરે છે; ચંદ્ર ફરી જન્મે છે. અગ્નિ હિમનું ઔષધ છે; પૃથ્વી મહાન વાવણીનું ક્ષેત્ર છે.
23.47
किꣳ स्वित् सूर्यसमं ज्योतिः किꣳ समुद्रसमꣳ सरः ।
किꣳ स्वित् पृथिव्यै वर्षीयः कस्य मात्रा न विद्यते ॥ २३.४७ ॥
સૂર્ય સમાન પ્રકાશ કયો? સમુદ્ર સમાન સરોવર કયું? પૃથ્વી કરતાં વિશાળ શું છે? કોનું માપ મળતું નથી?
23.48
ब्रह्म सूर्यसमं ज्योतिर् द्यौः समुद्रसमꣳ सरः ।
इन्द्रः पृथिव्यै वर्षीयान् गोस् तु मात्रा न विद्यते ॥ २३.४८ ॥
બ્રહ્મ સૂર્ય સમાન જ્યોતિ છે, દ્યુલોક સમુદ્ર સમાન સરોવર છે. ઇન્દ્ર પૃથ્વી કરતાં મોટા છે; પરંતુ ગાયોનું માપ મળતું નથી.
23.49
पृच्छामि त्वा चितये देवसख यदि त्वम् अत्र मनसा जगन्थ ।
येषु विष्णुस् त्रिषु पदेष्व् एष्टस् तेषु विश्वं भुवनम् आ विवेशाꣳ३ऽ ॥ २३.४९ ॥
હે દેવસખા, હું તને પૂછું છું — જો તું મનથી અહીં આવ્યો હોય, તો વિષ્ણુએ માપેલા ત્રણ પગલાંમાં સમસ્ત ભુવનો પ્રવેશેલા છે.
23.50
अपि तेषु त्रिषु पदेष्व् अस्मि येषु विश्वं भुवनम् आविवेश ।
सद्यः पर्य् एमि पृथिवीम् उत द्याम् एकेनाङ्गेन दिवो ऽ अस्य पृष्ठम् ॥ २३.५० ॥
જે ત્રણ પગલાંમાં સમસ્ત ભુવનો પ્રવેશેલા છે, તેમાં હું પણ છું. એક અંગથી હું તરત જ પૃથ્વી અને દ્યુલોકને આ આકાશની પીઠ પર ફરું છું.
23.51
केष्व् अन्तः पुरुष ऽ आ विवेश कान्य् अन्तः पुरुषे ऽ अर्पितानि ।
एतद् ब्रह्मन्न् उपवल्हामसि त्वा किꣳ स्विन् नः प्रति वोचास्य् अत्र ॥ २३.५१ ॥
કોનામાં પુરુષ અંદર પ્રવેશ્યો છે? પુરુષની અંદર કઈ વસ્તુઓ સ્થાપિત છે? હે બ્રહ્મન્, એ માટે તને બોલાવીએ છીએ — અહીં અમને શું ઉત્તર આપશો?
23.52
पञ्चस्व् अन्तः पुरुष ऽ आ विवेश तान्य् अन्तः पुरुषे ऽ अर्पितानि ।
एतत् त्वात्र प्रतिमन्वानो ऽ अस्मि न मायया भवस्य् उत्तरो मत् ॥ २३.५२ ॥
પાંચમાં પુરુષ અંદર પ્રવેશ્યો છે; તેમાંજ, પુરુષની અંદર તેઓ સ્થાપિત છે. અહીં તને ઉત્તર આપું છું — માયાથી નહિ; તું મારાથી ઉચ્ચ છે.
23.53
का स्विद् आसीत् पूर्वचित्तिः किꣳ स्विद् आसीद् बृहद् वयः ।
का स्विद् आसीत् पिलिप्पिला का स्विद् आसीत् पिशङ्गिला ॥ २३.५३ ॥
પ્રથમ ચેતના કોણ હતી? મહાન પ્રાણશક્તિ શું હતી? પિલિપ્પિલા કોણ હતી? પિશંગિલા કોણ હતી?
23.54
द्यौर् आसीत् पूर्वचित्तिः अश्वऽ आसीद् बृहद् वयः ।
अविर् आसीत् पिलिप्पिला रात्रिर् आसीत् पिशङ्गिला ॥ २३.५४ ॥
દ્યુલોક પ્રથમ ચેતના. અશ્વ મહાન પ્રાણશક્તિ. ઘેટી પિલિપ્પિલા. રાત્રિ પિશંગિલા.
23.55
का ऽ ईमरे पिशंगिला का ऽ ईं कुरुपिशंगिला ।
क ऽ ईम् आस्कन्दम् अर्षति क ऽ ईं पन्थां वि सर्पति ॥ २३.५५ ॥
અહીં પિશંગિલા કોણ? કુરુપિશંગિલા કોણ? કૂદીને દોડે છે કોણ? માર્ગ પર સરકે છે કોણ?
23.56
अजारे पिशंगिला श्वावित् कुरुपिशंगिला ।
शश आस्कन्दम् अर्षत्य् अहिः पन्थां वि सर्पति ॥ २३.५६ ॥
અહીં બકરી પિશંગિલા. કૂતરા જેવી કુરુપિશંગિલા. સસલું કૂદીને દોડે છે. સાપ માર્ગ પર સરકે છે.
23.57
कत्य् अस्य विष्ठाः कत्य् अक्षराणि कति होमासः कतिधा समिद्धः ।
यज्ञस्य त्वा विदथा पृच्छम् अत्र कति होतार ऽ ऋतुशो यजन्ति ॥ २३.५७ ॥
આના કેટલા આસન? કેટલા અક્ષર? કેટલી આહુતિ? કેટલા પ્રકારે પ્રજ્વલિત? યજ્ઞવિધિ વિશે અહીં તને પૂછીએ છીએ: ઋતુ પ્રમાણે કેટલા હોતા યજન કરે છે?
23.58
षड् अस्य विष्ठाः शतम् अक्षराण्य् अशीतिर् होमाः समिधो ह तिस्रः ।
यज्ञस्य ते विदथा प्र ब्रवीमि सप्त होतार ऋतुशो यजन्ति ॥ २३.५८ ॥
આ યજ્ઞની છ વિષ્ઠાઓ, સો અક્ષરો, એંસી આહુતિઓ અને ત્રણ સમિધાઓ છે. યજ્ઞનાં વિધાન હું તને કહું છું; સાત હોતા ઋતુ પ્રમાણે યજન કરે છે.
23.59
को ऽ अस्य वेद भुवनस्य नाभिं को द्यावापृथिवी ऽ अन्तरिक्षम् ।
कः सूर्यस्य वेद बृहतो जनित्रं को वेद चन्द्रमसं यतोजाः ॥ २३.५९ ॥
આ ભુવનની નાભિને કોણ જાણે છે? દ્યાવાપૃથિવી અને અંતરિક્ષને કોણ જાણે છે? મહાન સૂર્યનું જન્મસ્થાન કોણ જાણે છે? જેમાંથી જન્મેલા ચંદ્રને કોણ જાણે છે?
23.60
वेदाहम् अस्य भुवनस्य नाभिं वेद द्यावापृथिवी ऽ अन्तरिक्षम् ।
वेद सूर्यस्य बृहतो जनित्रं अथो वेद चन्द्रमसं यतोजाः ॥ २३.६० ॥
આ ભુવનની નાભિને હું જાણું છું. દ્યાવાપૃથિવી અને અંતરિક્ષને તે જાણે છે. મહાન સૂર્યનું જન્મસ્થાન તે જાણે છે; અને જેમાંથી જન્મેલા ચંદ્રને પણ તે જાણે છે.
23.61
पृच्छामि त्वा परम् अन्तं पृथिव्याः पृच्छामि यत्र भुवनस्य नाभिः ।
पृच्छामि त्वा वृष्णो ऽ अश्वस्य रेतः पृच्छामि वाचः परमं व्योम ॥ २३.६१ ॥
પૃથ્વીનો પરમ અંત તને પૂછું છું; ભુવનની નાભિ ક્યાં છે તે પૂછું છું. બળવાન અશ્વનું રેતસ્ તને પૂછું છું; વાણીનું પરમ વ્યોમ પૂછું છું.
23.62
इयं वेदिः परो ऽ अन्तः पृथिव्या ऽ अयं यज्ञो यत्र भुवनस्य नाभिः ।
अयꣳ सोमो वृष्णो ऽ अश्वस्य रेतः ब्रह्मायं वाचः परमं व्योम ॥ २३.६२ ॥
આ વેદી પૃથ્વીનો પરમ અંત છે; આ યજ્ઞ જ ભુવનની નાભિનું સ્થાન છે. આ સોમ જ બળવાન અશ્વનું રેતસ્ છે; આ બ્રહ્મ જ વાણીનું પરમ વ્યોમ છે.
23.63
सुभूः स्वयम्भूः प्रथमो ऽन्तर् महत्य् अर्णवे ।
दधे ह गर्भम् ऋत्वियं यतो जातः प्रजापतिः ॥ २३.६३ ॥
સુભૂઃ, સ્વયંભૂ, પ્રથમે મહાસાગરની અંદર ગર્ભ ધારણ કર્યો; જેમાંથી યોગ્ય સમયે પ્રજાપતિ જન્મ્યા.
23.64
होता यक्षत् प्रजापतिꣳ सोमस्य महिम्नः ।
जुषतां पिबतु सोमꣳ होतर् यज ॥ २३.६४ ॥
હોતા સોમની મહિમાથી પ્રજાપતિની પૂજા કરો. તેઓ પ્રસન્ન થઈ સોમ પીઓ; હે હોતા, યજન કરો.
23.65
प्रजापते न त्वद् एतान्य् अन्यो विश्वा रूपाणि परि ता बभूव ।
यत्कामास् ते जुहुमस् तन् नो ऽ अस्तु । वयꣳ स्याम पतयो रयीणाम् ॥ २३.६५ ॥
હે પ્રજાપતિ, તારા સિવાય બીજો કોઈ આ બન્યો નથી; સર્વ રૂપો તેની આસપાસ છે. જે કામનાથી અમે આહુતિ આપીએ તે અમને થાઓ. અમે ધનોના સ્વામી થઈએ.