यजुर्वेद · अध्याय 23
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
23.1
हिरण्यगर्भः सम् अवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिर् एक ऽ आसीत् ।
स दाधार पृथिवीं द्याम् उतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥ २३.१ ॥
हिरण्यगर्भ सुरुवातीला प्रकट झाला. सर्व प्राण्यांचा जन्मलेला एकमेव स्वामी तोच होता. त्याने पृथ्वी आणि हे द्युलोक धारण केले. कोणत्या देवाला हविने पूजू?
23.2
उपयामगृहीतो ऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टं गृह्णामि ।
एष ते योनिः सूर्यस् ते महिमा ।
यस् ते ऽहन्त् संवत्सरे महिमा संबभूव यस् ते वायाव् अन्तरिक्षे महिमा संबभूव यस् ते दिवि सूर्ये महिमा संबभूव तस्मै ते महिम्ने प्रजापतये स्वाहा देवेभ्यः ॥ २३.२ ॥
तू उपयाम पात्राने गृहीत आहेस. तुला प्रिय म्हणून प्रजापतीसाठी घेतो. हे तुझे उगमस्थान; सूर्य तुझी महिमा. दिवसात, संवत्सरात, वायूत, अंतरिक्षात, द्युलोकात व सूर्यात जी तुझी महिमा प्रकट झाली, त्या महिमेसाठी प्रजापतीला स्वाहा, देवांना स्वाहा.
23.3
यः प्राणतो निमिषतो महित्वैक ऽ इद् राजा जगतो बभूव ।
य ऽ ईशे ऽ अस्य द्विपदश् चतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥ २३.३ ॥
श्वास घेणाऱ्या आणि डोळे मिटणाऱ्या जगताचा आपल्या महिम्याने एकमेव राजा झाला तो कोण? या द्विपाद-चतुष्पाद प्राण्यांवर शासन करणारा कोण? कोणत्या देवाला हविने पूजू?
23.4
उपयामगृहीतो ऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टं गृह्णामि ।
एष ते योनिश् चन्द्रस् ते महिमा ।
यस् ते रात्रौ संवत्सरे महिमा संबभूव यस् ते पृथिव्याम् अग्नौ महिमा संबभूव यस् ते नक्षत्रेषु चन्द्रमसि महिमा संबभूव तस्मै ते महिम्ने प्रजापतये देवेभ्यः स्वाहा ॥ २३.४ ॥
तू उपयाम पात्राने गृहीत आहेस; प्रजापतीला प्रिय असलेल्या तुला मी ग्रहण करतो. हेच तुझे स्थान, चंद्र हीच तुझी महिमा. रात्री आणि संवत्सरात जी तुझी महिमा प्रकट झाली, पृथ्वी आणि अग्नीत जी प्रकट झाली, नक्षत्रे आणि चंद्रात जी प्रकट झाली, त्या महिमेसाठी, प्रजापती आणि देवतांसाठी स्वाहा.
23.5
युञ्जन्ति ब्रध्नम् अरुषं चरन्तं परि तस्थुषः ।
रोचन्ते रोचना दिवि ॥ २३.५ ॥
उभ्या असलेल्यांभोवती फिरणाऱ्या तेजस्वी, लालसर (सूर्याला) ते जोडतात. दिवात प्रकाशमान तेजे चमकतात.
23.6
युञ्जन्त्य् अस्य काम्या हरी विपक्षसा रथे ।
शोणा धृष्णू नृवाहसा ॥ २३.६ ॥
त्याचे प्रिय, विविध पंख असलेले दोन तपकिरी घोडे ते रथाला जोडतात. लालसर, धाडसी, माणसांना वाहून नेणारे (घोडे).
23.7
यद् वातो ऽ अपो ऽ अगनीगन् प्रियाम् इन्द्रस्य तन्वम् ।
एतꣳ स्तोतर् अनेन पथा पुनर् अश्वम् आ वर्तयासि नः ॥ २३.७ ॥
वारा पाण्यांमधून इंद्राच्या प्रिय देहापर्यंत पोहोचून चालला तेव्हा, हे स्तोत्रकर्त्या, याच मार्गाने आमच्यासाठी घोड्याला पुन्हा परत आण.
23.8
वसवस् त्वाञ्जन्तु गायत्रेण छन्दसा ।
रुद्रास् त्वाञ्जन्तु त्रैष्टुभेन छन्दसा ।
आदित्यास् त्वाञ्जन्तु जागतेन छन्दसा ।
भूर् भुवः स्वर् लाजी३ञ् छाची३न् यव्ये गव्यऽ एतद् अन्नम् अत्त देवा ऽ एतद् अन्नम् अद्धि प्रजापते ॥ २३.८ ॥
वसू तुला गायत्री छंदाने अभिषिक्त करोत. रुद्र तुला त्रिष्टुप् छंदाने अभिषिक्त करोत. आदित्य तुला जगती छंदाने अभिषिक्त करोत. भूः भुवः स्वः. यवात आणि गव्यात हे अन्न खा, हे देवांनो; हे अन्न खा, हे प्रजापती.
23.9
कः स्विद् एकाकी चरति क ऽ उ स्विज् जायते पुनः ।
किꣳ स्विद्धिमस्य भेषजं किम् व् आवपनं महत् ॥ २३.९ ॥
एकटा कोण संचार करतो? पुन्हा कोण जन्म घेतो? थंडीचे औषध कोणते? मोठे पेरणीचे क्षेत्र कोणते?
23.10
सूर्य ऽ एकाकी चरति चन्द्रमा जायते पुनः ।
अग्निर् हिमस्य भेषजं भूमिर् आवपनं महत् ॥ २३.१० ॥
सूर्य एकटा चालतो; चंद्र पुन्हा जन्मतो. अग्नी हिमाचे औषध आहे; पृथ्वी ही मोठी पेरणीची भूमी आहे.
23.11
का स्विद् आसीत् पूर्वचित्तिः किꣳ स्विद् आसीद् बृहद् वयः ।
का स्विद् आसीत् पिलिप्पिला का स्विद् आसीत् पिशङ्गिला ॥ २३.११ ॥
पहिली चेतना कोणती होती? महान जीवनशक्ती कोणती होती? पिलिप्पिला कोण होती? पिशङ्गिला कोण होती?
23.12
द्यौर् आसीत् पूर्वचित्तिः अश्व ऽ आसीद् बृहद् वयः ।
अविर् आसीत् पिलिप्पिला रात्रिर् आसीत् पिशङ्गिला ॥ २३.१२ ॥
द्यौ ही पहिली चेतना; अश्व ही महान जीवनशक्ती. मेंढी पिलिप्पिला; रात्र पिशङ्गिला.
23.13
वायुष् ट्वा पचतैर् अवतु ।
असितग्रीवश् छागैः ।
न्यग्रोधश् चमसैः ।
शल्मलिर् वृद्ध्या ।
एष स्य राथ्यो वृषा ।
पड्भिश् चतुर्भिर् एद् अगन् ।
ब्रह्माकृष्णश् च नो ऽवतु ।
नमो ऽग्नये ॥ २३.१३ ॥
वायू तुला पचवो, रक्षो. असितग्रीव शेळ्यांसह. न्यग्रोध चमसांसह. शाल्मली वृद्धीसह. हा तो रथाचा वृषभ; सहा व चार घेऊन आला. अकृष्ण ब्रह्मा आमचे रक्षण करो. अग्नीला नमस्कार.
23.14
सꣳशितो रश्मिना रथः सꣳशितो रश्मिना हयः ।
सꣳशितो अप्स्व् अप्सुजा ब्रह्मा सोमपुरोगवः ॥ २३.१४ ॥
रथ लगामाने तीक्ष्ण केला; घोडा लगामाने तीक्ष्ण केला. पाण्यात जन्मलेला ब्रह्मा पाण्यात तीक्ष्ण केला; सोम जो पुढे आहे.
23.15
स्वयं वाजिꣳस् तन्वं कल्पयस्व स्वयं यजस्व स्वयं जुषस्व ।
महिमा ते ऽन्येन न संनशे ॥ २३.१५ ॥
हे अश्वा, तूच स्वतःचे शरीर सजव, तूच यज्ञ कर, तूच (आहुती) स्वीकार कर. तुझे महात्म्य दुसऱ्याकडून नष्ट न होवो.
23.16
न वा ऽ उ ऽ एतन् म्रियसे न रिष्यसि देवाꣳ२ऽ इद् एषि पथिभिः सुगेभिः ।
यत्रासते सुकृतो यत्र ते ययुस् तत्र त्वा देवः सविता दधातु ॥ २३.१६ ॥
तू खरोखर मरत नाहीस, नष्ट होत नाहीस; सुलभ मार्गांनी देवतांकडे जातोस. सुकृत लोक राहतात तेथे आणि जिथे ते गेले तिथे देव सविता तुला स्थापित करो.
23.17
अग्निः पशुर् आसीत् तेनायजन्त स ऽ एतं लोकम् अजयद् यस्मिन्न् अग्निः स ते लोको भविष्यति तं जेष्यसि पिबैता ऽ अपः ।
वायुः पशुर् आसीत् तेनायजन्त स ऽ एतं लोकम् अजयद् यस्मिन् वायुः स ते लोको भविष्यति तं जेष्यसि पिबैता ऽ अपः ।
सूर्यः पशुर् आसीत् तेनायजन्त स ऽ एतं लोकम् अजयद् यस्मिन्त् सूर्यः स ते लोको भविष्यति तं जेष्यसि पिबैता ऽ अपः ॥ २३.१७ ॥
अग्नी हा पशू होता; त्याने यज्ञ केला गेला, त्याने अग्नी असलेले हे लोक जिंकले; ते लोक तुझे होईल, ते तू जिंकशील, हे पाणी पी. वायू हा पशू होता; त्याने यज्ञ केला गेला, त्याने वायू असलेले हे लोक जिंकले; ते लोक तुझे होईल, ते तू जिंकशील, हे पाणी पी. सूर्य हा पशू होता; त्याने यज्ञ केला गेला, त्याने सूर्य असलेले हे लोक जिंकले; ते लोक तुझे होईल, ते तू जिंकशील, हे पाणी पी.
23.18
प्राणाय स्वाहा ।
अपानाय स्वाहा ।
व्यानाय स्वाहा अम्बे ऽ अम्बिके ऽम्बालिके न मा नयति कश् चन ।
ससस्त्य् अश्वकः सुभद्रिकां काम्पीलवासिनीम् ॥ २३.१८ ॥
प्राणासाठी स्वाहा. अपानासाठी स्वाहा. व्यानासाठी स्वाहा. हे माते, हे अंबिके, हे अंबालिके, मला कोणी नेत नाही. घोडेस्वार कांपीलवासिनी सुभद्रिकेला झोपवतो.
23.19
गणानां त्वा गणपतिꣳ हवामहे प्रियाणां त्वा प्रियपतिꣳ हवामहे निधीनां त्वा निधिपतिꣳ हवामहे वसो मम ।
आहम् अजानि गर्भधम् आ त्वम् अजासि गर्भधम् ॥ २३.१९ ॥
गणांचा गणपती अशा तुला आम्ही आवाहन करतो. प्रियांचा प्रियपती अशा तुला आम्ही आवाहन करतो. निधींचा निधिपती अशा तुला आम्ही आवाहन करतो, हे माझ्या वसू. गर्भ धारण करवणाऱ्याला मी जाणतो; तू गर्भधारक म्हणून जन्मतोस.
23.20
ता ऽ उभौ चतुरः पदः सम्प्र सारयाव स्वर्गे लोके प्रोर्णुवाथां वृषा वाजी रेतोधा रेतो दधातु ॥ २३.२० ॥
आपण दोघे आपले चारही पाय पसरू. स्वर्गलोकात आपण दोघे आच्छादित होऊ. वृषा, वाजी, रेतोधा रेत ठेवो.
23.21
उत्सक्थ्या ऽ अव गुदं धेहि सम् अञ्जिं चारया वृषन् ।
य स्त्रीणां जीवभोजनः ॥ २३.२१ ॥
हे वृषा, मांडीसह गुद खाली ठेव; अंजीला नीट चालव, स्त्रियांचे जीवन भोगणाऱ्या.
23.22
यकासकौ शकुन्तिकाहलग् इति वञ्चति ।
आ हन्ति गभे पसो निगल्गलीति धारका ॥ २३.२२ ॥
यका असौ शकुन्तिका, अहलग् — असे तो फसवतो. गर्भात मांसाला तो मारतो — निगल्गली असे; धारका.
23.23
यको ऽसकौ शकुन्तक ऽ आहलग् इति वञ्चति ।
विवक्षत ऽ इव ते मुखम् अध्वर्यो मा नस् त्वम् अभि भाषथाः ॥ २३.२३ ॥
यको असौ शकुन्तका, आहलग् — असे तो फसवतो. हे अध्वर्यू, जणू तुझे तोंड बोलू इच्छिते; तू आमच्याशी बोलू नकोस.
23.24
माता च ते पिता च ते ऽग्रं वृक्षस्य रोहतः ।
प्रतिलामीति ते पिता गभे मुष्टिम् अतꣳसयत् ॥ २३.२४ ॥
तुझी माता आणि तुझे पिता वाढणाऱ्या वृक्षाच्या अग्रासारखे आहेत. 'मी हे परत घेतो' असे म्हणत तुझ्या पित्याने गर्भात मूठ ठेवली.
23.25
माता च ते पिता च ते ऽग्रे वृक्षस्य क्रीडतः ।
विवक्षत ऽइव ते मुखं ब्रह्मन् मा नस् त्वं वदो बहु ॥ २३.२५ ॥
तुझी माता आणि तुझे पिता वृक्षाच्या अग्रावर खेळणारे आहेत. तुझे तोंड बोलू इच्छित असल्यासारखे आहे; हे ब्रह्मन्, तू आमच्याशी फार बोलू नकोस.
23.26
ऊर्ध्वम् एनाम् उच्छ्रापय गिरौ भारꣳ हरन्न् इव ।
अथास्यै मध्यम् एधताꣳ शीते वाते पुनन्न् इव ॥ २३.२६ ॥
हिला वर, डोंगरावर ओझे वाहून नेणाऱ्यासारखे. मग हिचा मध्यभाग वाढो, थंडी आणि वाऱ्यात शुद्ध करणाऱ्यासारखा.
23.27
ऊर्ध्वम् एनम् उच्छ्रापय गिरौ भारꣳ हरन्न् इव ।
अथास्य मध्यम् एजतु शीते वाते पुनन्न् इव ॥ २३.२७ ॥
याला वर, डोंगरावर ओझे वाहून नेणाऱ्यासारखे. मग याचा मध्यभाग हलो, थंडी आणि वाऱ्यात शुद्ध करणाऱ्यासारखा.
23.28
यद् अस्या ऽ अꣳहुभेद्याः कृधु स्थूलम् उपातसत् ।
मुष्काविदस्या ऽ एजतो गोशफे शकुलाव् इव ॥ २३.२८ ॥
हिचा जो कठीण मोडण्यास अवघड स्थूल भाग होता तो जवळ आला. हिचे दोन अंडकोष थरथरत गोखुरावर दोन दोरांसारखे आहेत.
23.29
यद् देवासो ललामगुं प्र विष्टीमिनम् आविषुः ।
सक्थ्ना देदिश्यते नारी सत्यस्याक्षिभुवो यथा ॥ २३.२९ ॥
देवांनी चिन्हांकित (अश्वाला) सूर्यात प्रवेश दिला, तेव्हा स्त्री मांडीने चिन्हांकित होते; सत्याच्या डोळ्यातून जन्मलेल्या दृष्टीप्रमाणे.
23.30
यद्धरिणो यवम् अत्ति न पुष्टं पशु मन्यते ।
शूद्रा यद् अर्यजारा न पोषाय धनायति ॥ २३.३० ॥
हरिण जव खातो, पण पुष्ट पशूला मोजत नाही; शूद्र धन्याच्या पत्नीचा प्रियकर असला तर पोषणासाठी धन इच्छित नाही.
23.31
यद्धरिणो यवम् अत्ति न पुष्टं बहु मन्यते ।
शूद्रो यद् अर्यायै जारो न पोषम् अनु मन्यते ॥ २३.३१ ॥
हरिण जव खातो, पण बहुत पुष्ट पशूंना मोजत नाही; शूद्र धन्याच्या पत्नीचा प्रियकर असला तर केवळ पोषणाचाच विचार करतो.
23.32
दधिक्राव्णो ऽ अकारिषं जिष्णोर् अश्वस्य वाजिनः ।
सुरभि नो मुखा करत् प्र ण ऽ आयूꣳषि तारिषत् ॥ २३.३२ ॥
विजयी आणि वेगवान दधिक्राव्या अश्वासाठी मी आहुती दिली आहे. तो आमचे मुख सुगंधित करो; आमचे आयुष्य वाढवो.
23.33
गायत्री त्रिष्टुब् जगत्य् अनुष्टुप् पङ्क्त्या सह ।
बृहत्य् उष्णिहा ककुप् सूचीभिः शम्यन्तु त्वा ॥ २३.३३ ॥
गायत्री, त्रिष्टुप्, जगती, अनुष्टुप्, पंक्तीसह; बृहती, उष्णिक्, ककुप् छंद सुयांनी तुला शिवोत.
23.34
द्विपदा याश् चतुष्पदास् त्रिपदा याश् च षट्पदाः ।
विच्छन्दा याश् च सच्छन्दाः सूचीभिः शम्यन्तु त्वा ॥ २३.३४ ॥
द्विपद, चतुष्पद, त्रिपद, षट्पद; विच्छंद आणि सच्छंद जे आहेत ते सुयांनी तुला शिवोत.
23.35
महानाम्न्यो रेवत्यो विश्वा आशाः प्रभूवरीः ।
मैघीर् विद्युतो वाचः सूचीभिः शम्यन्तु त्वा ॥ २३.३५ ॥
महानाम्नी आणि रेवती ऋचा, अत्यंत समर्थ सर्व दिशा, मेघातील विजांच्या वाणी सुयांनी तुला शिवोत.
23.36
नार्यस् ते पत्न्यो लोम विचिन्वन्तु मनीषया ।
देवानां पत्न्यो दिशः सूचीभिः शम्यन्तु त्वा ॥ २३.३६ ॥
तुझ्या स्त्रिया मनःपूर्वक तुझे केस गोळा करोत. देवांच्या पत्नी दिशा सुयांनी तुला सजवोत.
23.37
रजता हरिणीः सीसा युजो युज्यन्ते कर्मभिः ।
अश्वस्य वाजिनस् त्वचि सिमाः शम्यन्तु शम्यन्तीः ॥ २३.३७ ॥
चांदी, सोनेरी अलंकार व शिसे कर्मांनी जोडले जातात. बलवान घोड्याच्या त्वचेवरील खुणा त्यांना सजवोत.
23.38
कुविद् अङ्ग यवमन्तो यवं चिद् यथा दान्त्य् अनुपूर्वं वियूय ।
इहेहैषां कृणुहि भोजनानि ये बर्हिषो नम ऽ उक्तिं यजन्ति ॥ २३.३८ ॥
हे प्रिया, यववाले जसे यव क्रमाने वेगळे करतात, तसे येथे येथे यांच्यासाठी भोजने सिद्ध कर—दर्भावर नमस्कार व उक्तीने यजन करणाऱ्यांसाठी.
23.39
कस् त्वा छ्यति कस् त्वा वि शास्ति कस् ते गात्राणि शम्यति ।
क ऽ उ ते शमिता कविः ॥ २३.३९ ॥
तुला कोण छाटतो? तुला कोण वेगळे करून उपदेश करतो? तुझे अवयव कोण सजवतो? तुला सजवणारा तो ज्ञानी कोण?
23.40
ऋतवस्त ऽ ऋतुथा पर्व शमितारो वि शासतु ।
संवत्सरस्य तेजसा शमीभिः शम्यन्तु त्वा ॥ २३.४० ॥
तुझे ऋतू ऋतूनुसार तुझ्या सांध्यांचे ऊर्णू करणारे होऊन वेगवेगळा उपदेश करोत. संवत्सराच्या तेजाने शमी-काठ्यांनी ते तुला सजवोत.
23.41
अर्धमासाः परूꣳषि ते मासा ऽ आ च्छ्यन्तु शम्यन्तः ।
अहोरात्राणि मरुतो विलिष्टꣳ सूदयन्तु ते ॥ २३.४१ ॥
अर्धमास हे तुझे सांधे; महिने तुला छाटोत, सजवत. दिवस-रात्र, मरुत तुझी गाठ तयार करोत.
23.42
दैव्या ऽ अध्वर्यवस् त्वा छ्यन्तु वि च आसतु ।
गात्राणि पर्वशस् ते सिमाः कृण्वन्तु शम्यन्तीः ॥ २३.४२ ॥
दैवी अध्वर्यू तुला छेदोत; तुझे अवयव सांधा सांधा करून विभागोत. ते यज्ञाला योग्य होवोत.
23.43
द्यौस् ते पृथिव्यन्तरिक्षं वायुश् छिद्रं पृणातु ते ।
सूयस् ते नक्षत्रैः सह लोकं कृणोतु साधुया ॥ २३.४३ ॥
द्युलोक, पृथ्वी आणि अंतरिक्ष तुझी छिद्रे भरोत; वायू तुझी रिकामी जागा भरो. सूर्य नक्षत्रांसह तुझ्यासाठी लोक चांगल्या प्रकारे निर्माण करो.
23.44
शं ते परेभ्यो गात्रेभ्यः शम् अस्त्व् अवरेभ्यः ।
शम् अस्थभ्यो मज्जभ्यः शम् व् अस्तु तन्वै तव ॥ २३.४४ ॥
तुझ्या पुढील अवयवांना कल्याण असो, मागील अवयवांनाही कल्याण असो. हाडांना, मज्जेला कल्याण असो; तुझ्या शरीराला कल्याण असो.
23.45
कः स्विद् एकाकी चरति क ऽ उ स्विज् जायते पुनः ।
किꣳ स्विद्धिमस्य भेषजं किम् व् आवपनं महत् ॥ २३.४५ ॥
एकटा कोण संचार करतो? पुन्हा कोण जन्मतो? थंडीचे औषध काय? मोठे पेरणीचे क्षेत्र कोणते?
23.46
सूर्य ऽ एकाकी चरति चन्द्रमा जायते पुनः ।
अग्निर् हिमस्य भेषजं भूमिर् आवपनं महत् ॥ २३.४६ ॥
सूर्य एकटा संचार करतो; चंद्र पुन्हा जन्मतो. अग्नी हे थंडीचे औषध; पृथ्वी हे मोठे पेरणीचे क्षेत्र आहे.
23.47
किꣳ स्वित् सूर्यसमं ज्योतिः किꣳ समुद्रसमꣳ सरः ।
किꣳ स्वित् पृथिव्यै वर्षीयः कस्य मात्रा न विद्यते ॥ २३.४७ ॥
सूर्यासमान प्रकाश कोणता? समुद्रासमान सरोवर कोणते? पृथ्वीपेक्षा विशाल काय आहे? कोणाचे माप सापडत नाही?
23.48
ब्रह्म सूर्यसमं ज्योतिर् द्यौः समुद्रसमꣳ सरः ।
इन्द्रः पृथिव्यै वर्षीयान् गोस् तु मात्रा न विद्यते ॥ २३.४८ ॥
ब्रह्म सूर्यासारखे तेज आहे, द्युलोक समुद्रासारखे सरोवर आहे. इंद्र पृथ्वीपेक्षा मोठा आहे; पण गाईंचे माप सापडत नाही.
23.49
पृच्छामि त्वा चितये देवसख यदि त्वम् अत्र मनसा जगन्थ ।
येषु विष्णुस् त्रिषु पदेष्व् एष्टस् तेषु विश्वं भुवनम् आ विवेशाꣳ३ऽ ॥ २३.४९ ॥
हे देवसखा, मी तुला विचारतो — तू मनाने येथे आला असशील तर, विष्णूने ज्या तीन पावलांनी मोजले, त्यातच सर्व भुवने प्रविष्ट आहेत.
23.50
अपि तेषु त्रिषु पदेष्व् अस्मि येषु विश्वं भुवनम् आविवेश ।
सद्यः पर्य् एमि पृथिवीम् उत द्याम् एकेनाङ्गेन दिवो ऽ अस्य पृष्ठम् ॥ २३.५० ॥
ज्या तीन पावलांत सर्व भुवने प्रविष्ट आहेत, त्यात मीही आहे. एका अवयवाने मी तत्काल पृथ्वी आणि द्युलोक या आकाशाच्या पाठीवर व्यापतो.
23.51
केष्व् अन्तः पुरुष ऽ आ विवेश कान्य् अन्तः पुरुषे ऽ अर्पितानि ।
एतद् ब्रह्मन्न् उपवल्हामसि त्वा किꣳ स्विन् नः प्रति वोचास्य् अत्र ॥ २३.५१ ॥
कोणात पुरुष आत प्रविष्ट झाला आहे? पुरुषाच्या आत कोणत्या वस्तू स्थापित आहेत? हे ब्रह्मन्, यासाठी तुला आवाहन करतो — येथे आम्हाला काय उत्तर देशील?
23.52
पञ्चस्व् अन्तः पुरुष ऽ आ विवेश तान्य् अन्तः पुरुषे ऽ अर्पितानि ।
एतत् त्वात्र प्रतिमन्वानो ऽ अस्मि न मायया भवस्य् उत्तरो मत् ॥ २३.५२ ॥
पाचांत पुरुष आत प्रविष्ट झाला आहे; त्यातच, पुरुषाच्या आत ती स्थापित आहेत. येथे तुला उत्तर देतो — मायेने नव्हे; तू माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ आहेस.
23.53
का स्विद् आसीत् पूर्वचित्तिः किꣳ स्विद् आसीद् बृहद् वयः ।
का स्विद् आसीत् पिलिप्पिला का स्विद् आसीत् पिशङ्गिला ॥ २३.५३ ॥
पहिली चेतना कोण होती? महान प्राणशक्ती कोणती होती? पिलिप्पिला कोण होती? पिशंगिला कोण होती?
23.54
द्यौर् आसीत् पूर्वचित्तिः अश्वऽ आसीद् बृहद् वयः ।
अविर् आसीत् पिलिप्पिला रात्रिर् आसीत् पिशङ्गिला ॥ २३.५४ ॥
द्युलोक ही पहिली चेतना. अश्व ही महान प्राणशक्ती. मेंढी पिलिप्पिला. रात्र पिशंगिला.
23.55
का ऽ ईमरे पिशंगिला का ऽ ईं कुरुपिशंगिला ।
क ऽ ईम् आस्कन्दम् अर्षति क ऽ ईं पन्थां वि सर्पति ॥ २३.५५ ॥
येथे पिशंगिला कोण? कुरुपिशंगिला कोण? उड्या मारत धावतो कोण? वाटेवरून सरपटतो कोण?
23.56
अजारे पिशंगिला श्वावित् कुरुपिशंगिला ।
शश आस्कन्दम् अर्षत्य् अहिः पन्थां वि सर्पति ॥ २३.५६ ॥
येथे शेळी पिशंगिला. कुत्र्यासारखी कुरुपिशंगिला. ससा उड्या मारत धावतो. साप वाटेवरून सरपटतो.
23.57
कत्य् अस्य विष्ठाः कत्य् अक्षराणि कति होमासः कतिधा समिद्धः ।
यज्ञस्य त्वा विदथा पृच्छम् अत्र कति होतार ऽ ऋतुशो यजन्ति ॥ २३.५७ ॥
याची किती आसने? किती अक्षरे? किती आहुती? किती प्रकारांनी प्रज्वलित? यज्ञविधींविषयी येथे तुला विचारतो: ऋतूनुसार किती होते यजन करतात?
23.58
षड् अस्य विष्ठाः शतम् अक्षराण्य् अशीतिर् होमाः समिधो ह तिस्रः ।
यज्ञस्य ते विदथा प्र ब्रवीमि सप्त होतार ऋतुशो यजन्ति ॥ २३.५८ ॥
या यज्ञाला सहा विष्ठा, शंभर अक्षरे, ऐंशी आहुती व तीन समिधा आहेत. यज्ञाची विधाने तुला मी सांगतो; सात होते ऋतूनुसार यजन करतात.
23.59
को ऽ अस्य वेद भुवनस्य नाभिं को द्यावापृथिवी ऽ अन्तरिक्षम् ।
कः सूर्यस्य वेद बृहतो जनित्रं को वेद चन्द्रमसं यतोजाः ॥ २३.५९ ॥
या भुवनाची नाभी कोणाला माहीत आहे? द्यावापृथिवी व अंतरिक्ष कोणाला माहीत आहे? महान सूर्याचा जन्म कोणाला माहीत आहे? ज्यापासून जन्मलेल्या चंद्राला कोण जाणतो?
23.60
वेदाहम् अस्य भुवनस्य नाभिं वेद द्यावापृथिवी ऽ अन्तरिक्षम् ।
वेद सूर्यस्य बृहतो जनित्रं अथो वेद चन्द्रमसं यतोजाः ॥ २३.६० ॥
या भुवनाची नाभी मी जाणतो. द्यावापृथिवी व अंतरिक्ष तो जाणतो. महान सूर्याचा जन्म तो जाणतो; आणि ज्यापासून जन्मलेला चंद्र त्यालाही तो जाणतो.
23.61
पृच्छामि त्वा परम् अन्तं पृथिव्याः पृच्छामि यत्र भुवनस्य नाभिः ।
पृच्छामि त्वा वृष्णो ऽ अश्वस्य रेतः पृच्छामि वाचः परमं व्योम ॥ २३.६१ ॥
पृथ्वीचा परम अंत तुला विचारतो; भुवनाची नाभी कुठे आहे ते विचारतो. वृषभ अश्वाचे रेतस् तुला विचारतो; वाणीचे परम व्योम विचारतो.
23.62
इयं वेदिः परो ऽ अन्तः पृथिव्या ऽ अयं यज्ञो यत्र भुवनस्य नाभिः ।
अयꣳ सोमो वृष्णो ऽ अश्वस्य रेतः ब्रह्मायं वाचः परमं व्योम ॥ २३.६२ ॥
ही वेदी पृथ्वीचा परम अंत आहे; हा यज्ञच भुवनाची नाभी असलेले स्थान आहे. हा सोमच वृषभ अश्वाचे रेतस् आहे; हा ब्रह्मच वाणीचे परम व्योम आहे.
23.63
सुभूः स्वयम्भूः प्रथमो ऽन्तर् महत्य् अर्णवे ।
दधे ह गर्भम् ऋत्वियं यतो जातः प्रजापतिः ॥ २३.६३ ॥
सुभू, स्वयंभू, प्रथम महासागरात गर्भ धारण करता झाला; ज्यापासून योग्य वेळी प्रजापती जन्माला आला.
23.64
होता यक्षत् प्रजापतिꣳ सोमस्य महिम्नः ।
जुषतां पिबतु सोमꣳ होतर् यज ॥ २३.६४ ॥
होता सोमाच्या महिम्याने प्रजापतीची पूजा करो. तो प्रसन्न होऊन सोम पिवो; हे होत्या, यज्ञ कर.
23.65
प्रजापते न त्वद् एतान्य् अन्यो विश्वा रूपाणि परि ता बभूव ।
यत्कामास् ते जुहुमस् तन् नो ऽ अस्तु । वयꣳ स्याम पतयो रयीणाम् ॥ २३.६५ ॥
हे प्रजापती, तुझ्याहून दुसरा कोणीही ही रूपे झाला नाही; सर्व रूपे त्याभोवती आहेत. ज्या इच्छेने आम्ही आहुती देतो ती आम्हाला प्राप्त होवो. आम्ही धनांचे स्वामी होवो.