ভগবদ্গীতা · অধ্যায় 2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.1
तं तथा कृपयाऽविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ २.१ ॥
সঞ্জয় বললেন: করুণায় আচ্ছন্ন, অশ্রুপূর্ণ ব্যাকুল চোখে বিষাদগ্রস্ত অর্জুনকে মধুসূদন এই কথা বললেন।
2.2
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥ २.२ ॥
শ্রীভগবান বললেন: হে অর্জুন, এই সংকটের সময়ে এই মোহ তোমার কোথা থেকে এল? এটি শ্রেষ্ঠজনের উপযুক্ত নয়; এতে স্বর্গও মেলে না, কীর্তিও নয়।
2.3
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥ २.३ ॥
হে পার্থ, এই কাপুরুষতার কাছে নতি স্বীকার কোরো না; এ তোমাকে শোভা পায় না। হে পরন্তপ, হৃদয়ের এই তুচ্ছ দুর্বলতা ত্যাগ করে উঠে দাঁড়াও।
2.4
कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥ २.४ ॥
অর্জুন বললেন: হে মধুসূদন, পূজনীয় ভীষ্ম ও দ্রোণের বিরুদ্ধে যুদ্ধে আমি কীভাবে বাণ নিক্ষেপ করব?
2.5
गुरूनहत्वा हि महानुभावान् ।
श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव ।
भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥ २.५ ॥
এই মহানুভব গুরুজনদের হত্যা করার চেয়ে এই জগতে ভিক্ষা করে বাঁচাও শ্রেয়। তাঁদের হত্যা করলে আমি যা কিছু ভোগ করব, সবই রক্তে রঞ্জিত হবে।
2.6
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो ।
यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।
यानेव हत्वा न जिजीविषाम ।
स्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ २.६ ॥
আমরা তাঁদের জয় করব, না তাঁরা আমাদের জয় করবেন, কোনটি শ্রেয় তাও জানি না। যাঁদের মেরে আমরা বাঁচতেও চাই না, সেই ধৃতরাষ্ট্রের পুত্ররাই সামনে দাঁড়িয়ে।
2.7
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः ।
पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः ।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे ।
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥ २.७ ॥
দুর্বলতায় আমার স্বভাব অভিভূত; ধর্ম বিষয়ে আমার মন বিভ্রান্ত। যা নিশ্চিতভাবে আমার পক্ষে কল্যাণকর, তা বলুন। আমি আপনার শিষ্য, আপনার শরণাগত; আমাকে শিক্ষা দিন।
2.8
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्या ।
द्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धम् ।
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥ २.८ ॥
পৃথিবীতে নিষ্কণ্টক সমৃদ্ধ রাজ্য বা দেবতাদের উপর আধিপত্য পেলেও, ইন্দ্রিয়কে শুষ্ক করে দেওয়া এই শোক দূর করতে পারে এমন কিছু আমি দেখছি না।
2.9
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप ।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥ २.९ ॥
সঞ্জয় বললেন: এভাবে কৃষ্ণকে বলে অর্জুন গোবিন্দকে বললেন, 'আমি যুদ্ধ করব না', এবং নীরব হলেন।
2.10
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥ २.१० ॥
হে ভারত, তখন দুই সেনার মাঝে বিষাদগ্রস্ত অর্জুনকে কৃষ্ণ যেন হাসিমুখে এই কথা বললেন।
2.11
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ २.११ ॥
শ্রীভগবান বললেন: যাদের জন্য শোক করা উচিত নয়, তুমি তাদের জন্য শোক করছ, অথচ পণ্ডিতের মতো কথা বলছ। জ্ঞানীরা মৃত বা জীবিত কারও জন্যই শোক করেন না।
2.12
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥ २.१२ ॥
এমন কোনো সময় ছিল না যখন আমি ছিলাম না, তুমি ছিলে না, বা এই রাজারা ছিলেন না; আর ভবিষ্যতেও আমরা কেউ থাকব না, এমন হবে না।
2.13
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥ २.१३ ॥
দেহধারী আত্মা যেমন এই দেহে শৈশব, যৌবন ও বার্ধক্য লাভ করে, তেমনই অন্য দেহ লাভ করে। ধীর ব্যক্তি এতে মোহগ্রস্ত হন না।
2.14
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ २.१४ ॥
হে কৌন্তেয়, ইন্দ্রিয় ও বিষয়ের সংযোগে শীত-উষ্ণ, সুখ-দুঃখ আসে। এরা আসে যায়, অনিত্য। হে ভারত, এদের সহ্য করো।
2.15
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ २.१५ ॥
হে পুরুষশ্রেষ্ঠ, এগুলি যাঁকে বিচলিত করে না, সুখে দুঃখে যিনি সমান, সেই ধীর ব্যক্তিই অমৃতত্ব লাভের যোগ্য।
2.16
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ २.१६ ॥
অসতের অস্তিত্ব নেই; সতের অভাব নেই। তত্ত্বদর্শীরা এই দুয়েরই সিদ্ধান্ত দেখেছেন।
2.17
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति ॥ २.१७ ॥
যা দিয়ে এই সব পরিব্যাপ্ত, তাকে অবিনাশী বলে জেনো। এই অব্যয়ের বিনাশ কেউ করতে পারে না।
2.18
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥ २.१८ ॥
নিত্য, অবিনাশী ও অপ্রমেয় দেহীর এই দেহগুলি নশ্বর বলা হয়েছে। অতএব হে ভারত, যুদ্ধ করো।
2.19
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ २.१९ ॥
যে একে হত্যাকারী মনে করে, আর যে একে নিহত মনে করে, দুজনেই জানে না। এ হত্যা করে না, নিহতও হয় না।
2.20
न जायते म्रियते वा कदाचि ।
न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो ।
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ २.२० ॥
এ কখনো জন্মায় না, মরেও না; একবার হয়ে আবার না-হওয়া এর নেই। এ অজ, নিত্য, শাশ্বত, পুরাতন; দেহ নিহত হলেও এ নিহত হয় না।
2.21
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥ २.२१ ॥
হে পার্থ, যে একে অবিনাশী, নিত্য, অজ ও অব্যয় বলে জানে, সে কীভাবে কাকে হত্যা করায়, কাকেই বা হত্যা করে?
2.22
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय ।
नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा ।
न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २.२२ ॥
মানুষ যেমন জীর্ণ বস্ত্র ত্যাগ করে নতুন বস্ত্র গ্রহণ করে, তেমনি দেহী জীর্ণ দেহ ত্যাগ করে নতুন দেহে প্রবেশ করে।
2.23
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ २.२३ ॥
অস্ত্র একে ছেদন করে না, আগুন দগ্ধ করে না, জল ভেজায় না, বাতাস শুকায় না।
2.24
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ २.२४ ॥
এ অচ্ছেদ্য, অদাহ্য, অক্লেদ্য, অশোষ্য। এ নিত্য, সর্বব্যাপী, স্থির, অচল ও সনাতন।
2.25
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ २.२५ ॥
একে অব্যক্ত, অচিন্ত্য ও অবিকারী বলা হয়। একে এভাবে জেনে তোমার শোক করা উচিত নয়।
2.26
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥ २.२६ ॥
আর যদি তুমি একে সর্বদা জাত ও সর্বদা মৃত বলেও মনে করো, তবুও হে মহাবাহু, তোমার এভাবে শোক করা উচিত নয়।
2.27
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २.२७ ॥
যে জন্মেছে তার মৃত্যু নিশ্চিত, যে মরেছে তার জন্ম নিশ্চিত। অতএব অপরিহার্য বিষয়ে তোমার শোক করা উচিত নয়।
2.28
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ २.२८ ॥
হে ভারত, প্রাণীরা আদিতে অব্যক্ত, মধ্যে ব্যক্ত, অন্তে আবার অব্যক্ত। তবে এতে বিলাপ কেন?
2.29
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन ।
माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति ।
श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ २.२९ ॥
কেউ একে আশ্চর্যবৎ দেখে, কেউ আশ্চর্যবৎ বলে, কেউ আশ্চর্যবৎ শোনে; আর শুনেও কেউ একে জানে না।
2.30
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २.३० ॥
হে ভারত, সকলের দেহে অবস্থিত এই দেহী চিরকাল অবধ্য। অতএব কোনো প্রাণীর জন্য তোমার শোক করা উচিত নয়।
2.31
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ २.३१ ॥
নিজের স্বধর্মের দিকে তাকিয়েও তোমার বিচলিত হওয়া উচিত নয়। ধর্মযুদ্ধের চেয়ে ক্ষত্রিয়ের পক্ষে শ্রেয় আর কিছু নেই।
2.32
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥ २.३२ ॥
হে পার্থ, আপনা থেকে উপস্থিত, উন্মুক্ত স্বর্গদ্বারের মতো এমন যুদ্ধ ভাগ্যবান ক্ষত্রিয়রাই লাভ করেন।
2.33
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि ।
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥ २.३३ ॥
কিন্তু যদি তুমি এই ধর্মযুদ্ধ না করো, তবে স্বধর্ম ও কীর্তি হারিয়ে পাপ অর্জন করবে।
2.34
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
संभावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥ २.३४ ॥
লোকে চিরকাল তোমার অকীর্তির কথা বলবে; আর সম্মানিত ব্যক্তির পক্ষে অকীর্তি মৃত্যুর চেয়েও বেশি।
2.35
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥ २.३५ ॥
মহারথীরা মনে করবেন তুমি ভয়ে যুদ্ধ থেকে বিরত হয়েছ; যাঁদের চোখে তুমি বহু সম্মানিত ছিলে, তাঁদের কাছে তুমি তুচ্ছ হয়ে যাবে।
2.36
अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः ।
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥ २.३६ ॥
তোমার শত্রুরা তোমার সামর্থ্যের নিন্দা করে অনেক অকথ্য কথা বলবে। এর চেয়ে বেশি দুঃখের আর কী আছে?
2.37
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ २.३७ ॥
নিহত হলে স্বর্গ পাবে, জয়ী হলে পৃথিবী ভোগ করবে। অতএব হে কৌন্তেয়, যুদ্ধের জন্য দৃঢ়সংকল্প হয়ে ওঠো।
2.38
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥ २.३८ ॥
সুখ-দুঃখ, লাভ-ক্ষতি, জয়-পরাজয় সমান জ্ঞান করে যুদ্ধে প্রবৃত্ত হও। এভাবে তুমি পাপ লাভ করবে না।
2.39
एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।
बुद्ध्यायुक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥ २.३९ ॥
এই বুদ্ধি তোমাকে সাংখ্য অনুসারে বলা হল। এখন যোগ অনুসারে শোনো। হে পার্থ, এই বুদ্ধিযুক্ত হয়ে তুমি কর্মবন্ধন ত্যাগ করবে।
2.40
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ २.४० ॥
এই পথে আরম্ভ করা প্রয়াস নষ্ট হয় না, বিপরীত ফলও হয় না। এই ধর্মের সামান্য অনুষ্ঠানও মহাভয় থেকে রক্ষা করে।
2.41
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥ २.४१ ॥
হে কুরুনন্দন, এই পথে নিশ্চয়াত্মিকা বুদ্ধি একটিই, একমুখী; কিন্তু অস্থিরচিত্তদের বুদ্ধি বহুশাখাযুক্ত ও অনন্ত।
2.42
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥ २.४२ ॥
হে পার্থ, বেদের বাক্যেই রত অবিবেকীরা, এর বাইরে আর কিছু নেই বলে, এক ফুলেল শোভাময় বাণী বলে থাকে।
2.43
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥ २.४३ ॥
কামনায় পূর্ণ, স্বর্গকেই পরম মনে করে, তারা ভোগ ও ঐশ্বর্যের জন্য নানা বিশেষ ক্রিয়ার কথা বলে, যা কর্মফলরূপে জন্ম দেয়।
2.44
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥ २.४४ ॥
ভোগ ও ঐশ্বর্যে আসক্ত, সেই বাণীতে যাদের চিত্ত অপহৃত, তাদের নিশ্চয়াত্মিকা বুদ্ধি সমাধিতে স্থির হয় না।
2.45
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ २.४५ ॥
বেদ ত্রিগুণের বিষয় নিয়ে বলে। হে অর্জুন, তুমি ত্রিগুণের ঊর্ধ্বে ওঠো: দ্বন্দ্বমুক্ত, নিত্য সত্ত্বে স্থিত, যোগক্ষেমের চিন্তামুক্ত ও আত্মনিষ্ঠ হও।
2.46
यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके ।
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ २.४६ ॥
চারিদিক জলে প্লাবিত হলে ছোট কূপের যতটুকু প্রয়োজন, ব্রহ্মজ্ঞ জ্ঞানীর কাছে সমস্ত বেদের ততটুকুই প্রয়োজন।
2.47
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ २.४७ ॥
কর্মেই তোমার অধিকার, কর্মফলে কখনও নয়। কর্মফলের হেতু হয়ো না, আবার কর্ম না করাতেও তোমার আসক্তি যেন না থাকে।
2.48
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥ २.४८ ॥
হে ধনঞ্জয়, যোগে স্থিত হয়ে, আসক্তি ত্যাগ করে, সিদ্ধি ও অসিদ্ধিতে সমান থেকে কর্ম করো। এই সমত্বকেই যোগ বলা হয়।
2.49
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय ।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥ २.४९ ॥
হে ধনঞ্জয়, ফলের জন্য করা কর্ম বুদ্ধিযোগের চেয়ে অনেক নিকৃষ্ট। বুদ্ধির শরণ নাও। যারা ফলের জন্য কর্ম করে, তারা কৃপার পাত্র।
2.50
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ २.५० ॥
বুদ্ধিযুক্ত ব্যক্তি এই জীবনেই পুণ্য ও পাপ দুই-ই ত্যাগ করেন। তাই যোগে নিযুক্ত হও: কর্মে কুশলতাই যোগ।
2.51
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ २.५१ ॥
বুদ্ধিযুক্ত জ্ঞানীরা কর্মজাত ফল ত্যাগ করে, জন্মবন্ধন থেকে মুক্ত হয়ে, দুঃখহীন পদ লাভ করেন।
2.52
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ २.५२ ॥
যখন তোমার বুদ্ধি মোহের পঙ্ক পার হবে, তখন যা শুনেছ এবং যা শুনবে, সবকিছুর প্রতি তুমি বৈরাগ্য লাভ করবে।
2.53
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ।
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥ २.५३ ॥
নানা বিরোধী শিক্ষায় বিভ্রান্ত তোমার বুদ্ধি যখন সমাধিতে অচল ও স্থির হবে, তখন তুমি যোগ লাভ করবে।
2.54
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥ २.५४ ॥
অর্জুন বললেন: হে কেশব, সমাধিস্থ স্থিতপ্রজ্ঞের লক্ষণ কী? তিনি কীভাবে কথা বলেন, কীভাবে বসেন, কীভাবে চলেন?
2.55
प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ २.५५ ॥
শ্রীভগবান বললেন: হে পার্থ, যখন কেউ মনে ওঠা সব কামনা সম্পূর্ণ ত্যাগ করে এবং আত্মা দ্বারা আত্মাতেই তুষ্ট থাকে, তখন তাকে স্থিতপ্রজ্ঞ বলা হয়।
2.56
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ २.५६ ॥
দুঃখে যাঁর মন উদ্বিগ্ন হয় না, সুখে যাঁর স্পৃহা নেই, যিনি আসক্তি, ভয় ও ক্রোধ থেকে মুক্ত, তাঁকে স্থিরবুদ্ধি মুনি বলা হয়।
2.57
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २.५७ ॥
যিনি সর্বত্র অনাসক্ত, শুভ বা অশুভ পেয়ে আনন্দিতও হন না, দ্বেষও করেন না, তাঁর প্রজ্ঞা প্রতিষ্ঠিত।
2.58
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २.५८ ॥
কচ্ছপ যেমন তার অঙ্গগুলি গুটিয়ে নেয়, তেমনি যখন কেউ ইন্দ্রিয়গুলিকে বিষয় থেকে সর্বতোভাবে সরিয়ে নেয়, তখন তার প্রজ্ঞা প্রতিষ্ঠিত।
2.59
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ २.५९ ॥
বিষয় গ্রহণ না করা দেহীর কাছ থেকে বিষয় সরে যায়, কিন্তু তার রস থেকে যায়। পরমকে দর্শন করলে সেই রসও চলে যায়।
2.60
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥ २.६० ॥
হে কৌন্তেয়, যত্নশীল বিবেকী মানুষের মনকেও প্রবল ইন্দ্রিয়গুলি জোর করে হরণ করে।
2.61
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २.६१ ॥
সমস্ত ইন্দ্রিয় সংযত করে, মৎপরায়ণ হয়ে, যুক্ত হয়ে বসতে হবে। যাঁর ইন্দ্রিয় বশে আছে, তাঁর প্রজ্ঞা প্রতিষ্ঠিত।
2.62
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।
सङ्गात् संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥ २.६२ ॥
বিষয়ের চিন্তা করতে করতে মানুষের তাতে আসক্তি জন্মায়। আসক্তি থেকে কামনা জন্মায়, কামনা থেকে ক্রোধ উৎপন্ন হয়।
2.63
क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ २.६३ ॥
ক্রোধ থেকে মোহ, মোহ থেকে স্মৃতিবিভ্রম, স্মৃতিভ্রংশ থেকে বুদ্ধিনাশ, আর বুদ্ধিনাশে মানুষের বিনাশ ঘটে।
2.64
रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् ।
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ २.६४ ॥
কিন্তু সংযতচিত্ত ব্যক্তি রাগ-দ্বেষমুক্ত, নিজের বশীভূত ইন্দ্রিয় দিয়ে বিষয়ের মধ্যে বিচরণ করে প্রসন্নতা লাভ করেন।
2.65
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥ २.६५ ॥
প্রসন্নতায় সব দুঃখের নাশ হয়; কারণ প্রসন্নচিত্তের বুদ্ধি শীঘ্রই স্থির হয়।
2.66
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥ २.६६ ॥
অযুক্তের বুদ্ধি নেই, ভাবনাও নেই। ভাবনাহীনের শান্তি নেই, আর অশান্তের সুখ কোথায়?
2.67
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥ २.६७ ॥
বিচরণশীল ইন্দ্রিয়গুলির যেটিকে মন অনুসরণ করে, সেটিই তার প্রজ্ঞা হরণ করে, যেমন বাতাস জলে নৌকাকে টেনে নিয়ে যায়।
2.68
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २.६८ ॥
অতএব হে মহাবাহু, যাঁর ইন্দ্রিয়গুলি বিষয় থেকে সর্বতোভাবে নিগৃহীত, তাঁর প্রজ্ঞা প্রতিষ্ঠিত।
2.69
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ २.६९ ॥
সকল প্রাণীর কাছে যা রাত্রি, তাতে সংযমী জেগে থাকেন; আর যাতে প্রাণীরা জেগে থাকে, তা তত্ত্বদর্শী মুনির কাছে রাত্রি।
2.70
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं ।
समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे ।
स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ २.७० ॥
যেমন সর্বদা পূর্ণ হতে থাকা অথচ গভীরে অচল সমুদ্রে নদীর জল প্রবেশ করে, তেমনি যাঁর মধ্যে সব কামনা প্রবেশ করে মিলিয়ে যায়, তিনিই শান্তি পান, কামনাকামী নয়।
2.71
विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः ।
निर्ममो निरहंकारः स शांतिमधिगच्छति ॥ २.७१ ॥
যে ব্যক্তি সব কামনা ত্যাগ করে নিস্পৃহ, মমতাহীন ও অহংকারহীন হয়ে বিচরণ করেন, তিনি শান্তি লাভ করেন।
2.72
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।
स्थित्वाऽस्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥ २.७२ ॥
হে পার্থ, এই হল ব্রাহ্মী স্থিতি। এটি লাভ করলে কেউ আর মোহগ্রস্ত হয় না। অন্তকালেও এতে স্থিত থেকে তিনি ব্রহ্মনির্বাণ লাভ করেন।