ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ · ਅਧਿਆਇ 2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.1
तं तथा कृपयाऽविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ २.१ ॥
ਸੰਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਵਿਆਕੁਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
2.2
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥ २.२ ॥
ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਇਸ ਸੰਕਟ ਦੀ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੋਹ ਤੈਨੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਗਿਆ? ਇਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਸੋਭਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸੁਰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੀਰਤੀ।
2.3
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥ २.३ ॥
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਸ ਕਾਇਰਤਾ ਅੱਗੇ ਨਾ ਝੁਕ; ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਹੇ ਪਰੰਤਪ, ਦਿਲ ਦੀ ਇਸ ਤੁੱਛ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ।
2.4
कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥ २.४ ॥
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਪੂਜਣਯੋਗ ਭੀਸ਼ਮ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਲੜਾਂ?
2.5
गुरूनहत्वा हि महानुभावान् ।
श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव ।
भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥ २.५ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਨਾਲੋਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਿੱਖਿਆ ਮੰਗ ਕੇ ਜੀਣਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਜੋ ਵੀ ਭੋਗ ਭੋਗਾਂਗਾ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਲਿੱਬੜੇ ਹੋਣਗੇ।
2.6
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो ।
यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।
यानेव हत्वा न जिजीविषाम ।
स्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ २.६ ॥
ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤੀਏ ਜਾਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਜਿੱਤਣ, ਕਿਹੜਾ ਚੰਗਾ ਹੈ ਇਹ ਵੀ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਜੀਣਾ ਵੀ ਨਾ ਚਾਹੀਏ, ਉਹੀ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ।
2.7
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः ।
पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः ।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे ।
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥ २.७ ॥
ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਦਬਾ ਲਿਆ ਹੈ; ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੱਸੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ।
2.8
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्या ।
द्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धम् ।
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥ २.८ ॥
ਧਰਤੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਕੰਟਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਰਾਜ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਕੂਮਤ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸੋਗ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕੇ, ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ।
2.9
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप ।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥ २.९ ॥
ਸੰਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਉਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ', ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ।
2.10
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥ २.१० ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਤਦ ਦੋਹਾਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਦਾਸ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
2.11
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ २.११ ॥
ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਗੱਲਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਗਿਆਨੀ ਨਾ ਮੋਇਆਂ ਦਾ ਸੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਜਿਊਂਦਿਆਂ ਦਾ।
2.12
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥ २.१२ ॥
ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਾਂ ਇਹ ਰਾਜੇ ਨਹੀਂ ਸਨ; ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗੇ, ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
2.13
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥ २.१३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੂਜਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਧੀਰਜਵਾਨ ਇਸ ਤੋਂ ਭਰਮਦਾ ਨਹੀਂ।
2.14
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ २.१४ ॥
ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਮੇਲ ਨਾਲ ਠੰਢ-ਗਰਮੀ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਨਿੱਤ ਹਨ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿ।
2.15
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ २.१५ ॥
ਹੇ ਪੁਰਖ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਆਕੁਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜੋ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਧੀਰਜਵਾਨ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ।
2.16
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ २.१६ ॥
ਅਸਤ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਸਤ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਨਹੀਂ। ਤੱਤ-ਦਰਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਵੇਖਿਆ ਹੈ।
2.17
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति ॥ २.१७ ॥
ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਜਾਣ। ਇਸ ਅਵਿਅਯ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
2.18
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥ २.१८ ॥
ਨਿੱਤ, ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਭਾਰਤ, ਯੁੱਧ ਕਰ।
2.19
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ २.१९ ॥
ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਇਹ ਨਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
2.20
न जायते म्रियते वा कदाचि ।
न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो ।
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ २.२० ॥
ਇਹ ਕਦੇ ਜੰਮਦਾ ਨਹੀਂ, ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ; ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਅਜਨਮਾ, ਨਿੱਤ, ਸਦੀਵੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਮਾਰੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ।
2.21
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥ २.२१ ॥
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ, ਨਿੱਤ, ਅਜਨਮਾ ਅਤੇ ਅਵਿਅਯ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁਰਖ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਰਵਾਏ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰੇ?
2.22
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय ।
नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा ।
न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २.२२ ॥
ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ ਲਾਹ ਕੇ ਨਵੇਂ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਤਮਾ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਵੇਂ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
2.23
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ २.२३ ॥
ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਨਹੀਂ ਕੱਟਦੇ, ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਸਾੜਦੀ, ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਭਿਉਂਦਾ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਸੁਕਾਉਂਦੀ।
2.24
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ २.२४ ॥
ਇਹ ਨਾ ਕੱਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸਾੜਿਆ, ਨਾ ਭਿਉਂਇਆ, ਨਾ ਸੁਕਾਇਆ। ਇਹ ਨਿੱਤ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ, ਸਥਿਰ, ਅਚੱਲ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਹੈ।
2.25
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ २.२५ ॥
ਇਹ ਅਵਿਅਕਤ, ਅਚਿੰਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਉਂ ਜਾਣ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
2.26
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥ २.२६ ॥
ਅਤੇ ਜੇ ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਜੰਮਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਦਾ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨੇਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਤੈਨੂੰ ਇਉਂ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
2.27
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २.२७ ॥
ਜੋ ਜੰਮਿਆ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਮਰਿਆ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਟਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਤੈਨੂੰ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
2.28
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ २.२८ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਜੀਵ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਅਵਿਅਕਤ, ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਅਵਿਅਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰਲਾਪ ਕਾਹਦਾ?
2.29
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन ।
माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति ।
श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ २.२९ ॥
ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਅਚੰਭੇ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਅਚੰਭੇ ਵਾਂਗ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਅਚੰਭੇ ਵਾਂਗ ਸੁਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
2.30
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २.३० ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਸਭਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਇਹ ਦੇਹੀ ਸਦਾ ਅਵੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
2.31
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ २.३१ ॥
ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਡੋਲਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ ਖੱਤਰੀ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ।
2.32
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥ २.३२ ॥
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਆਪਣੇ-ਆਪ ਆ ਮਿਲਿਆ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸੁਰਗ-ਦੁਆਰ ਵਰਗਾ ਅਜਿਹਾ ਯੁੱਧ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਖੱਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
2.33
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि ।
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥ २.३३ ॥
ਪਰ ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਸਵਧਰਮ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਗੁਆ ਕੇ ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣੇਂਗਾ।
2.34
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
संभावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥ २.३४ ॥
ਲੋਕ ਸਦਾ ਤੇਰੀ ਬਦਨਾਮੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨਗੇ; ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਪੁਰਖ ਲਈ ਬਦਨਾਮੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਭੈੜੀ ਹੈ।
2.35
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥ २.३५ ॥
ਮਹਾਰਥੀ ਸਮਝਣਗੇ ਕਿ ਤੂੰ ਡਰ ਕੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਮਾਣਯੋਗ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਛੋਟਾ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।
2.36
अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः ।
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥ २.३६ ॥
ਤੇਰੇ ਵੈਰੀ ਤੇਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਨਾ ਕਹਿਣਯੋਗ ਬਹੁਤ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿਣਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?
2.37
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ २.३७ ॥
ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸੁਰਗ ਪਾਵੇਂਗਾ, ਜਿੱਤ ਗਿਆ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਭੋਗੇਂਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਯੁੱਧ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਕੇ ਉੱਠ।
2.38
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥ २.३८ ॥
ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਅਤੇ ਜਿੱਤ-ਹਾਰ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝ ਕੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਜਾ। ਇਉਂ ਤੈਨੂੰ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ।
2.39
एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।
बुद्ध्यायुक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥ २.३९ ॥
ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਤੈਨੂੰ ਸਾਂਖ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਹੁਣ ਯੋਗ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਸ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਤੂੰ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਜਾਵੇਂਗਾ।
2.40
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ २.४० ॥
ਇਸ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਯਤਨ ਬੇਕਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਉਲਟਾ ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਾਲਣ ਵੀ ਵੱਡੇ ਡਰ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
2.41
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥ २.४१ ॥
ਹੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ, ਇਸ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਇੱਕੋ, ਇਕਾਗਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਬੁੱਧੀਆਂ ਬਹੁਤ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
2.42
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥ २.४२ ॥
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਮੇ ਅਵਿਵੇਕੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੀ ਲੁਭਾਉਣੀ ਬਾਣੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।
2.43
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥ २.४३ ॥
ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਭੋਗ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਜ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਰਮ-ਫਲ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
2.44
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥ २.४४ ॥
ਭੋਗ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਜ ਵਿੱਚ ਫਸੇ, ਉਸ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਹਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ।
2.45
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ २.४५ ॥
ਵੇਦ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ: ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸਦਾ ਸਤੋਗੁਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਯੋਗ-ਖੇਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਬਣ।
2.46
यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके ।
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ २.४६ ॥
ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਛੋਟੇ ਖੂਹ ਦਾ ਜਿੰਨਾ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਉੱਨਾ ਹੀ ਮਤਲਬ ਹੈ।
2.47
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ २.४७ ॥
ਤੇਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਕਰਮ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਫਲਾਂ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਤੇਰਾ ਮਨੋਰਥ ਨਾ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਕਰਮ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਮੋਹ ਹੋਵੇ।
2.48
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥ २.४८ ॥
ਹੇ ਧਨੰਜੇ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਮੋਹ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਫ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਰਹਿ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰ। ਇਸ ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
2.49
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय ।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥ २.४९ ॥
ਹੇ ਧਨੰਜੇ, ਫਲ ਲਈ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਬੁੱਧੀ-ਯੋਗ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਨੀਵਾਂ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ। ਫਲ ਦੀ ਚਾਹ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਤਰਸਯੋਗ ਹਨ।
2.50
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ २.५० ॥
ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਪੁਰਖ ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ: ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ।
2.51
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ २.५१ ॥
ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗਿਆਨੀ ਕਰਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਫਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਨਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
2.52
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ २.५२ ॥
ਜਦੋਂ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਮੋਹ ਦੇ ਚਿੱਕੜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵੇਗੀ, ਤਦ ਸੁਣੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਕੁਝ ਤੋਂ ਤੈਨੂੰ ਵੈਰਾਗ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
2.53
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ।
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥ २.५३ ॥
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਉਲਝੀ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਜਦੋਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਅਚੱਲ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਤਦ ਤੂੰ ਯੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।
2.54
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥ २.५४ ॥
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਸਥਿਤਪ੍ਰਗਿਆ ਦੇ ਕੀ ਲੱਛਣ ਹਨ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਤੁਰਦਾ ਹੈ?
2.55
प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ २.५५ ॥
ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪਾਰਥ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸਥਿਤਪ੍ਰਗਿਆ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।
2.56
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ २.५६ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਘਬਰਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਮੋਹ, ਡਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਥਿਰ-ਬੁੱਧੀ ਮੁਨੀ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।
2.57
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २.५७ ॥
ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਮੋਹ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਨਾ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਗਿਆ ਸਥਿਰ ਹੈ।
2.58
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २.५८ ॥
ਜਿਵੇਂ ਕੱਛੂ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੁਰਖ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਹਟਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਗਿਆ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
2.59
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ २.५९ ॥
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇ ਤਾਂ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਹ ਰਸ ਵੀ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
2.60
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥ २.६० ॥
ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਵਿਵੇਕੀ ਪੁਰਖ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਤਕੜੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
2.61
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २.६१ ॥
ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਯੋਗ-ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠੇ। ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਗਿਆ ਸਥਿਰ ਹੈ।
2.62
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।
सङ्गात् संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥ २.६२ ॥
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਹ ਤੋਂ ਕਾਮਨਾ ਜਨਮਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਮਨਾ ਤੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
2.63
क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ २.६३ ॥
ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਭਰਮ, ਭਰਮ ਤੋਂ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦੀ ਉਲਝਣ, ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਗੁਆਉਣ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਨਾਸ਼, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
2.64
रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् ।
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ २.६४ ॥
ਪਰ ਸੰਜਮੀ ਪੁਰਖ ਮੋਹ-ਨਫ਼ਰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
2.65
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥ २.६५ ॥
ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
2.66
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥ २.६६ ॥
ਅਯੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਨਾ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਨਾ ਭਾਵਨਾ। ਭਾਵਨਾਹੀਣ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਨੂੰ ਸੁਖ ਕਿੱਥੇ?
2.67
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥ २.६७ ॥
ਭਟਕਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਗਿਆ ਨੂੰ ਹਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸ਼ਤੀ ਨੂੰ ਵਹਾ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
2.68
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २.६८ ॥
ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਗਿਆ ਸਥਿਰ ਹੈ।
2.69
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ २.६९ ॥
ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਰਾਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਜਮੀ ਜਾਗਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੱਤ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਲਈ ਰਾਤ ਹੈ।
2.70
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं ।
समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे ।
स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ २.७० ॥
ਜਿਵੇਂ ਲਗਾਤਾਰ ਭਰਦੇ ਪਰ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿੱਚ ਅਚੱਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਚਾਹਵਾਨ ਨਹੀਂ।
2.71
विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः ।
निर्ममो निरहंकारः स शांतिमधिगच्छति ॥ २.७१ ॥
ਜੋ ਪੁਰਖ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਲਾਲਸਾ, ਮਮਤਾ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
2.72
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।
स्थित्वाऽस्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥ २.७२ ॥
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਫਿਰ ਭਰਮਦਾ ਨਹੀਂ। ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਨਿਰਵਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।