భగవద్గీత · అధ్యాయం 2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.1
तं तथा कृपयाऽविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ २.१ ॥
సంజయుడు చెప్పాడు: కరుణతో నిండి, కన్నీటితో కలత చెందిన కళ్ళతో, విషాదంలో మునిగిన అర్జునునితో మధుసూదనుడు ఈ మాటలు పలికాడు.
2.2
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥ २.२ ॥
భగవంతుడు చెప్పాడు: అర్జునా, ఈ సంక్షోభ సమయంలో ఈ మనోదౌర్బల్యం నీకు ఎక్కడి నుండి వచ్చింది? ఇది ఉత్తములకు తగదు; స్వర్గాన్నీ కీర్తినీ ఇవ్వదు.
2.3
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥ २.३ ॥
పార్థా, ఈ పిరికితనానికి లొంగకు; ఇది నీకు తగదు. శత్రుతాపనా, ఈ అల్పమైన హృదయదౌర్బల్యాన్ని వదిలి లేచి నిలబడు.
2.4
कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥ २.४ ॥
అర్జునుడు చెప్పాడు: మధుసూదనా, పూజనీయులైన భీష్మ ద్రోణులతో యుద్ధంలో బాణాలతో ఎలా పోరాడగలను?
2.5
गुरूनहत्वा हि महानुभावान् ।
श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव ।
भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥ २.५ ॥
ఈ మహానుభావులైన గురువులను చంపడం కంటే ఈ లోకంలో భిక్షమెత్తి బ్రతకడమే మేలు. వారిని చంపితే నేను అనుభవించే భోగాలన్నీ రక్తంతో తడిసినవే అవుతాయి.
2.6
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो ।
यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।
यानेव हत्वा न जिजीविषाम ।
स्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ २.६ ॥
మనం వారిని జయించడమా, వారు మనల్ని జయించడమా, ఏది మేలో మనకు తెలియదు. ఎవరిని చంపిన తరువాత మనం బ్రతకాలని కూడా కోరుకోమో, ఆ ధృతరాష్ట్రుని కుమారులే ఎదురుగా నిలిచారు.
2.7
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः ।
पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः ।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे ।
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥ २.७ ॥
దౌర్బల్యం నా స్వభావాన్ని ఆవరించింది; ధర్మం విషయంలో నా మనసు కలవరపడింది. నాకు నిశ్చయంగా మేలైనది ఏదో చెప్పు. నేను నీ శిష్యుడను; నిన్ను శరణు పొందాను, నాకు ఉపదేశించు.
2.8
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्या ।
द्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धम् ।
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥ २.८ ॥
భూమిపై ఎదురులేని సంపన్న రాజ్యం గానీ, దేవతలపై ఆధిపత్యం గానీ లభించినా, ఇంద్రియాలను ఎండించే ఈ శోకాన్ని తొలగించగలిగేది నాకు కనిపించడం లేదు.
2.9
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप ।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥ २.९ ॥
సంజయుడు చెప్పాడు: ఈ విధంగా కృష్ణునితో పలికి, అర్జునుడు 'నేను యుద్ధం చేయను' అని గోవిందునితో చెప్పి మౌనం వహించాడు.
2.10
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥ २.१० ॥
భారతా, అప్పుడు రెండు సేనల మధ్య విషాదంలో ఉన్న అర్జునునితో కృష్ణుడు నవ్వుతున్నట్లుగా ఈ మాటలు పలికాడు.
2.11
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ २.११ ॥
భగవంతుడు చెప్పాడు: శోకించదగని వారి కోసం నీవు శోకిస్తున్నావు, అయినా పండితుని వలె మాట్లాడుతున్నావు. జ్ఞానులు మరణించిన వారి కోసం గానీ, జీవించి ఉన్నవారి కోసం గానీ శోకించరు.
2.12
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥ २.१२ ॥
నేను గానీ, నీవు గానీ, ఈ రాజులు గానీ లేని కాలం ఎన్నడూ లేదు; ఇకపై మనమెవ్వరమూ ఉండని కాలమూ రాదు.
2.13
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥ २.१३ ॥
దేహంలో ఉన్న ఆత్మ ఈ దేహంలో బాల్యం, యౌవనం, వార్ధక్యం పొందినట్లే మరొక దేహాన్ని పొందుతుంది. ధీరుడు దీనికి మోహపడడు.
2.14
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ २.१४ ॥
కౌంతేయా, ఇంద్రియాలు విషయాలను తాకడం వల్ల చలి వేడి, సుఖం దుఃఖం కలుగుతాయి. అవి వచ్చి పోతాయి, అనిత్యమైనవి. భారతా, వాటిని ఓర్చుకో.
2.15
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ २.१५ ॥
పురుషశ్రేష్ఠా, ఇవి ఎవరిని కలవరపెట్టవో, సుఖదుఃఖాలలో సమంగా ఉండే ఆ ధీరుడే అమృతత్వానికి అర్హుడు.
2.16
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ २.१६ ॥
అసత్తుకు ఉనికి లేదు; సత్తుకు నాశనం లేదు. తత్త్వదర్శులు ఈ రెండింటి నిర్ణయాన్నీ చూశారు.
2.17
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति ॥ २.१७ ॥
దేనిచేత ఇదంతా వ్యాపించి ఉందో అది నాశరహితమని తెలుసుకో. అవ్యయమైన దానిని ఎవరూ నాశనం చేయలేరు.
2.18
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥ २.१८ ॥
నిత్యమైన, నాశరహితమైన, అప్రమేయమైన ఆత్మ యొక్క ఈ దేహాలు నశించేవని చెప్పబడింది. కాబట్టి భారతా, యుద్ధం చెయ్యి.
2.19
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ २.१९ ॥
ఆత్మను చంపేదని భావించేవాడూ, చంపబడిందని భావించేవాడూ ఇద్దరూ తెలియనివారే. అది చంపదు, చంపబడదు.
2.20
न जायते म्रियते वा कदाचि ।
न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो ।
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ २.२० ॥
అది ఎన్నడూ పుట్టదు, మరణించదు; ఉండి మళ్ళీ లేకుండా పోదు. జన్మరహితమైనది, నిత్యమైనది, శాశ్వతమైనది, పురాతనమైనది; దేహం చంపబడినా అది చంపబడదు.
2.21
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥ २.२१ ॥
పార్థా, దీనిని నాశరహితమని, నిత్యమని, జన్మరహితమని, అవ్యయమని తెలిసినవాడు ఎవరిని ఎలా చంపుతాడు, ఎవరిచేత ఎలా చంపిస్తాడు?
2.22
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय ।
नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा ।
न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २.२२ ॥
మనిషి పాత వస్త్రాలను విడిచి కొత్తవాటిని ధరించినట్లు, ఆత్మ పాత దేహాలను విడిచి కొత్త దేహాలలో ప్రవేశిస్తుంది.
2.23
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ २.२३ ॥
దీనిని ఆయుధాలు ఛేదించవు, అగ్ని కాల్చదు, నీరు తడపదు, గాలి ఎండించదు.
2.24
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ २.२४ ॥
ఇది ఛేదింపరానిది, కాల్చరానిది, తడపరానిది, ఎండింపరానిది. ఇది నిత్యమైనది, సర్వవ్యాపకమైనది, స్థిరమైనది, అచలమైనది, సనాతనమైనది.
2.25
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ २.२५ ॥
ఇది అవ్యక్తమని, అచింత్యమని, వికారరహితమని చెప్పబడుతుంది. దీనిని ఇలా తెలుసుకొని నీవు శోకించకూడదు.
2.26
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥ २.२६ ॥
ఇది ఎల్లప్పుడూ పుడుతూ ఎల్లప్పుడూ చనిపోతూ ఉంటుందని నీవు భావించినా, మహాబాహూ, అప్పుడు కూడా నీవు శోకించకూడదు.
2.27
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २.२७ ॥
పుట్టినవానికి మరణం నిశ్చయం; మరణించినవానికి జన్మ నిశ్చయం. తప్పించలేని విషయం గురించి నీవు శోకించకూడదు.
2.28
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ २.२८ ॥
భారతా, ప్రాణులు ఆదిలో అవ్యక్తాలు, మధ్యలో వ్యక్తాలు, అంతంలో మళ్ళీ అవ్యక్తాలు. ఇందులో విలపించడానికి ఏముంది?
2.29
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन ।
माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति ।
श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ २.२९ ॥
ఒకడు దీనిని ఆశ్చర్యంగా చూస్తాడు; మరొకడు ఆశ్చర్యంగా వర్ణిస్తాడు; ఇంకొకడు ఆశ్చర్యంగా వింటాడు; విన్నా కూడా ఎవరూ దీనిని నిజంగా తెలుసుకోరు.
2.30
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २.३० ॥
భారతా, ప్రతి దేహంలో ఉన్న ఆత్మ ఎన్నడూ చంపబడనిది. కాబట్టి ఏ ప్రాణి కోసమూ నీవు శోకించకూడదు.
2.31
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ २.३१ ॥
నీ స్వధర్మాన్ని చూసినా నీవు చలించకూడదు. ధర్మయుద్ధం కంటే క్షత్రియునికి మేలైనది మరొకటి లేదు.
2.32
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥ २.३२ ॥
పార్థా, తనంతట తానుగా వచ్చిన, తెరచిన స్వర్గద్వారం వంటి ఇటువంటి యుద్ధం అదృష్టవంతులైన క్షత్రియులకే లభిస్తుంది.
2.33
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि ।
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥ २.३३ ॥
కానీ ఈ ధర్మయుద్ధాన్ని నీవు చేయకపోతే, నీ స్వధర్మాన్నీ కీర్తినీ కోల్పోయి పాపాన్ని పొందుతావు.
2.34
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
संभावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥ २.३४ ॥
ప్రజలు నీ అపకీర్తిని ఎల్లకాలం చెప్పుకుంటారు; గౌరవం పొందినవానికి అపకీర్తి మరణం కంటే ఘోరమైనది.
2.35
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥ २.३५ ॥
భయంతో నీవు యుద్ధం నుండి తప్పుకున్నావని మహారథులు భావిస్తారు; నిన్ను గొప్పగా గౌరవించినవారు చులకనగా చూస్తారు.
2.36
अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः ।
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥ २.३६ ॥
నీ శత్రువులు నీ సామర్థ్యాన్ని నిందిస్తూ అనరాని ఎన్నో మాటలు అంటారు. అంతకంటే బాధాకరమైనది ఏముంది?
2.37
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ २.३७ ॥
చనిపోతే స్వర్గాన్ని పొందుతావు; గెలిస్తే భూమిని అనుభవిస్తావు. కాబట్టి కౌంతేయా, యుద్ధానికి నిశ్చయించుకొని లే.
2.38
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥ २.३८ ॥
సుఖదుఃఖాలను, లాభనష్టాలను, జయాపజయాలను సమానంగా భావించి యుద్ధంలో నిమగ్నుడవు కా. ఇలా చేస్తే నీకు పాపం అంటదు.
2.39
एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।
बुद्ध्यायुक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥ २.३९ ॥
ఈ బుద్ధి నీకు సాంఖ్య పరంగా చెప్పబడింది. ఇప్పుడు యోగ పరంగా విను. పార్థా, ఈ బుద్ధితో కూడినవాడవై కర్మబంధాన్ని విడిచిపెడతావు.
2.40
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ २.४० ॥
ఈ మార్గంలో ప్రారంభించిన ప్రయత్నం వృథా కాదు, ప్రతికూల ఫలమూ ఉండదు. ఈ ధర్మం కొంచెమైనా మహాభయం నుండి కాపాడుతుంది.
2.41
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥ २.४१ ॥
కురునందనా, ఇక్కడ నిశ్చయాత్మకమైన బుద్ధి ఒక్కటే, ఏకాగ్రమైనది; అనిశ్చయులైనవారి బుద్ధులు అనేక శాఖలు గలవి, అనంతమైనవి.
2.42
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥ २.४२ ॥
పార్థా, వేదవాక్యాలలోనే రమించే అవివేకులు, దీనికి మించినది ఏదీ లేదని చెబుతూ, ఆకర్షణీయమైన పుష్పిత వాక్కులు పలుకుతారు.
2.43
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥ २.४३ ॥
కోరికలతో నిండి, స్వర్గమే పరమమని భావించి, భోగైశ్వర్యాల కోసం అనేక విశేష క్రియలను వర్ణిస్తారు; అవి కర్మఫలంగా జన్మనిస్తాయి.
2.44
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥ २.४४ ॥
భోగైశ్వర్యాలలో ఆసక్తులై, ఆ మాటలచే మనసు హరించబడినవారికి నిశ్చయాత్మక బుద్ధి సమాధిలో నిలవదు.
2.45
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ २.४५ ॥
వేదాలు త్రిగుణాల విషయాలను చెబుతాయి. అర్జునా, త్రిగుణాలకు అతీతుడవు కా: ద్వంద్వరహితుడవై, నిత్యసత్త్వంలో స్థితుడవై, యోగక్షేమాల చింత లేకుండా, ఆత్మనిష్ఠుడవు కా.
2.46
यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके ।
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ २.४६ ॥
అన్నివైపులా నీరు నిండి ఉన్నప్పుడు చిన్న బావికి ఎంత ప్రయోజనమో, బ్రహ్మను తెలిసిన జ్ఞానికి సమస్త వేదాలకూ అంతే ప్రయోజనం.
2.47
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ २.४७ ॥
నీకు కర్మ చేయడంలో మాత్రమే అధికారం ఉంది, దాని ఫలాలపై ఎన్నడూ లేదు. కర్మఫలానికి కారణం కావద్దు; అకర్మపై ఆసక్తి కూడా వద్దు.
2.48
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥ २.४८ ॥
ధనంజయా, యోగంలో స్థితుడవై, ఆసక్తిని విడిచి, సిద్ధి అసిద్ధులలో సమబుద్ధితో కర్మలను చెయ్యి. ఈ సమత్వమే యోగమని చెప్పబడుతుంది.
2.49
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय ।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥ २.४९ ॥
ధనంజయా, ఫలం కోసం చేసే కర్మ బుద్ధియోగం కంటే చాలా తక్కువది. బుద్ధిని శరణు పొందు. ఫలాన్నే హేతువుగా కలవారు దీనులు.
2.50
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ २.५० ॥
బుద్ధితో కూడినవాడు ఈ జీవితంలోనే పుణ్యపాపాలు రెండింటినీ విడిచిపెడతాడు. కాబట్టి యోగంలో నిమగ్నుడవు కా: కర్మలలో నైపుణ్యమే యోగం.
2.51
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ २.५१ ॥
బుద్ధితో కూడిన జ్ఞానులు కర్మ వల్ల కలిగే ఫలాన్ని విడిచి, జన్మబంధం నుండి విముక్తులై, దుఃఖరహితమైన పదాన్ని పొందుతారు.
2.52
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ २.५२ ॥
నీ బుద్ధి మోహమనే దట్టమైన ఊబిని దాటినప్పుడు, విన్నదానిపట్ల, వినవలసినదానిపట్ల నీవు వైరాగ్యాన్ని పొందుతావు.
2.53
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ।
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥ २.५३ ॥
పరస్పర విరుద్ధ బోధనలతో కలవరపడిన నీ బుద్ధి సమాధిలో అచలంగా, స్థిరంగా నిలిచినప్పుడు, నీవు యోగాన్ని పొందుతావు.
2.54
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥ २.५४ ॥
అర్జునుడు చెప్పాడు: కేశవా, సమాధిలో స్థితుడైన స్థితప్రజ్ఞుని లక్షణాలేమిటి? అతడు ఎలా మాట్లాడతాడు, ఎలా కూర్చుంటాడు, ఎలా నడుస్తాడు?
2.55
प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ २.५५ ॥
భగవంతుడు చెప్పాడు: పార్థా, మనసులో పుట్టే కోరికలన్నింటినీ పూర్తిగా విడిచిపెట్టి, ఆత్మచేత ఆత్మయందే తృప్తి పొందినప్పుడు, అతడు స్థితప్రజ్ఞుడని చెప్పబడతాడు.
2.56
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ २.५६ ॥
దుఃఖాలలో కలతపడని మనసు గలవాడు, సుఖాలలో ఆశ లేనివాడు, రాగం, భయం, క్రోధం లేనివాడు స్థిరబుద్ధి గల మునియని చెప్పబడతాడు.
2.57
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २.५७ ॥
అన్నిచోట్లా ఆసక్తి లేకుండా, శుభాశుభాలను పొందినప్పుడు సంతోషించకుండా, ద్వేషించకుండా ఉండేవాని ప్రజ్ఞ స్థిరంగా ఉంటుంది.
2.58
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २.५८ ॥
తాబేలు తన అవయవాలను లోపలికి ముడుచుకున్నట్లు, ఇంద్రియాలను వాటి విషయాల నుండి అన్నివైపులా ఉపసంహరించినప్పుడు, అతని ప్రజ్ఞ స్థిరంగా ఉంటుంది.
2.59
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ २.५९ ॥
విషయాలను సేవించని దేహికి విషయాలు దూరమవుతాయి, కానీ రుచి మిగిలి ఉంటుంది. పరమాత్మను దర్శించగానే ఆ రుచి కూడా తొలగిపోతుంది.
2.60
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥ २.६० ॥
కౌంతేయా, ప్రయత్నిస్తున్న వివేకవంతుని మనసును కూడా ప్రబలమైన ఇంద్రియాలు బలవంతంగా హరిస్తాయి.
2.61
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २.६१ ॥
ఇంద్రియాలన్నింటినీ నిగ్రహించి, నాయందు మనసు నిలిపి, యోగయుక్తుడై కూర్చోవాలి. ఎవని ఇంద్రియాలు వశంలో ఉన్నాయో, అతని ప్రజ్ఞ స్థిరంగా ఉంటుంది.
2.62
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।
सङ्गात् संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥ २.६२ ॥
విషయాలను ధ్యానించే మనిషికి వాటిపై ఆసక్తి పుడుతుంది. ఆసక్తి నుండి కోరిక పుడుతుంది; కోరిక నుండి క్రోధం పుడుతుంది.
2.63
क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ २.६३ ॥
క్రోధం నుండి మోహం; మోహం నుండి స్మృతిభ్రమ; స్మృతిభ్రంశం నుండి బుద్ధినాశం; బుద్ధినాశంతో మనిషి పతనమవుతాడు.
2.64
रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् ।
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ २.६४ ॥
కానీ ఆత్మనిగ్రహం గలవాడు, రాగద్వేషాలు లేని, తన వశంలో ఉన్న ఇంద్రియాలతో విషయాల మధ్య సంచరిస్తూ ప్రసన్నతను పొందుతాడు.
2.65
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥ २.६५ ॥
ప్రసన్నతలో దుఃఖాలన్నీ నశిస్తాయి; ప్రసన్నచిత్తుని బుద్ధి త్వరగా స్థిరపడుతుంది.
2.66
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥ २.६६ ॥
అయుక్తునికి బుద్ధి లేదు, భావన లేదు. భావన లేనివానికి శాంతి లేదు; శాంతి లేనివానికి సుఖం ఎక్కడ?
2.67
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥ २.६७ ॥
సంచరించే ఇంద్రియాలలో దేనిని మనసు అనుసరిస్తుందో, అది నీటిపై పడవను గాలి హరించినట్లు, అతని ప్రజ్ఞను హరిస్తుంది.
2.68
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २.६८ ॥
కాబట్టి మహాబాహూ, ఎవని ఇంద్రియాలు విషయాల నుండి అన్నివిధాలా నిగ్రహించబడ్డాయో, అతని ప్రజ్ఞ స్థిరంగా ఉంటుంది.
2.69
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ २.६९ ॥
సర్వప్రాణులకూ ఏది రాత్రియో, అందులో సంయమి మేల్కొని ఉంటాడు; ప్రాణులు దేనిలో మేల్కొని ఉంటాయో, అది తత్త్వాన్ని చూసే మునికి రాత్రి.
2.70
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं ।
समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे ।
स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ २.७० ॥
నిండుతూనే ఉన్నా లోతులో చలించని సముద్రంలో నదులు ప్రవేశించినట్లు, కోరికలన్నీ ఎవనిలో ప్రవేశిస్తాయో అతడే శాంతిని పొందుతాడు; కోరికలను కోరేవాడు కాదు.
2.71
विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः ।
निर्ममो निरहंकारः स शांतिमधिगच्छति ॥ २.७१ ॥
కోరికలన్నింటినీ విడిచి, ఆశ లేకుండా, మమకారం లేకుండా, అహంకారం లేకుండా సంచరించే మనిషి శాంతిని పొందుతాడు.
2.72
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।
स्थित्वाऽस्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥ २.७२ ॥
పార్థా, ఇదే బ్రాహ్మీస్థితి. దీనిని పొందినవాడు మళ్ళీ మోహపడడు. అంత్యకాలంలో కూడా ఇందులో నిలిచి బ్రహ్మనిర్వాణాన్ని పొందుతాడు.