ภควัทคีตา · อัธยายะ 2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.1
तं तथा कृपयाऽविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ २.१ ॥
สัญชัยกล่าวว่า พระกฤษณะตรัสถ้อยคำเหล่านี้แก่อรชุนผู้ถูกความสงสารครอบงำ ดวงตาเต็มไปด้วยน้ำตาและสับสน จมอยู่ในความทุกข์ระทม
2.2
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥ २.२ ॥
พระผู้เป็นเจ้าตรัสว่า อรชุน ความขลาดหวั่นในใจนี้มาจากที่ใดในยามคับขันเช่นนี้ ไม่เหมาะสมกับผู้ประเสริฐ ไม่นำไปสู่สวรรค์ และไม่นำมาซึ่งเกียรติยศ
2.3
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥ २.३ ॥
อย่ายอมจำนนต่อความอ่อนแอในใจนี้ ปารถะ มันไม่เหมาะกับท่าน จงสลัดความอ่อนแอต่ำทรามของใจนี้ทิ้งเสีย แล้วลุกขึ้นเถิด ผู้เผาข้าศึก
2.4
कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥ २.४ ॥
อรชุนกล่าวว่า มธุสูทนะ ข้าพระองค์จะสู้รบกับภีษมะและโทรณะในสงครามด้วยลูกศรได้อย่างไร ทั้งสองท่านเป็นผู้ควรแก่การบูชา ผู้สังหารศัตรู
2.5
गुरूनहत्वा हि महानुभावान् ।
श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव ।
भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥ २.५ ॥
การไม่ฆ่าครูผู้ประเสริฐเหล่านี้ แม้ต้องขออาหารเลี้ยงชีพในโลกนี้ก็ยังดีกว่า หากข้าพระองค์ฆ่าท่านเหล่านั้นซึ่งแสวงหาผลประโยชน์ของตน ความสุขทุกอย่างที่ข้าพระองค์ได้รับในโลกนี้ก็จะเปรอะเปื้อนด้วยโลหิต
2.6
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो ।
यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।
यानेव हत्वा न जिजीविषाम ।
स्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ २.६ ॥
และข้าพระองค์ก็ไม่รู้ว่าอย่างไหนประเสริฐกว่า ว่าเราจะชนะหรือเขาจะชนะเรา บุตรของธฤตราษฎร์ยืนอยู่ตรงหน้าเรา คนเหล่านั้นที่หากฆ่าแล้ว เราก็ไม่ปรารถนาจะมีชีวิตอยู่
2.7
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः ।
पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः ।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे ।
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥ २.७ ॥
ธรรมชาติของข้าพระองค์ถูกความอ่อนแอจากความตระหนี่ครอบงำ จิตใจของข้าพระองค์สับสนในเรื่องธรรม ข้าพระองค์ขอถามท่าน ขอให้บอกแก่ข้าพระองค์อย่างแน่นอนว่าอะไรดีที่สุดสำหรับข้าพระองค์ ข้าพระองค์เป็นศิษย์ของท่าน ขอโปรดสั่งสอนข้าพระองค์ผู้มาพึ่งพาท่าน
2.8
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्या ।
द्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धम् ।
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥ २.८ ॥
ข้าพระองค์ไม่เห็นสิ่งใดที่จะขจัดความโศกนี้ซึ่งทำให้อินทรีย์ของข้าพระองค์เหือดแห้งได้ แม้จะได้ราชอาณาจักรอันอุดมสมบูรณ์ไร้คู่แข่งบนแผ่นดิน หรืออำนาจปกครองเหนือเทวดาทั้งหลาย ก็ไม่อาจขจัดได้
2.9
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप ।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥ २.९ ॥
สัญชัยกล่าวว่า เมื่ออรชุนผู้ชนะการหลับใหลได้กล่าวกับพระหฤษีเกศเช่นนี้แล้ว ก็กล่าวกับพระโควินทะว่า ข้าพระองค์จะไม่ทำสงคราม แล้วก็นิ่งเงียบไป ผู้เผาข้าศึก
2.10
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥ २.१० ॥
ภารตะ ในท่ามกลางกองทัพทั้งสองฝ่าย พระหฤษีเกศก็ตรัสถ้อยคำเหล่านี้แก่อรชุนผู้กำลังทุกข์ระทม ราวกับทรงยิ้มอยู่
2.11
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ २.११ ॥
พระผู้เป็นเจ้าตรัสว่า เจ้าโศกเศร้าถึงผู้ที่ไม่ควรให้โศกเศร้า และยังพูดถ้อยคำที่ฟังดูเป็นปราชญ์ ผู้รู้ทั้งหลายไม่โศกเศร้าทั้งต่อผู้ตายและผู้ยังมีชีวิตอยู่
2.12
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥ २.१२ ॥
ไม่เคยมีเวลาใดที่เราไม่มีอยู่ ทั้งเจ้า และกษัตริย์เหล่านี้ก็ไม่เคยไม่มีอยู่ และต่อไปข้างหน้า พวกเราทั้งหมดก็จะไม่สิ้นไปเลย
2.13
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥ २.१३ ॥
เหมือนดังที่ผู้มีร่างกายผ่านวัยเด็ก วัยหนุ่มสาว และวัยชราในร่างนี้ ก็เช่นนั้นเองที่ย่อมไปสู่ร่างอื่น ผู้มั่นคงย่อมไม่หลงสับสนในเรื่องนี้
2.14
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ २.१४ ॥
การสัมผัสของอินทรีย์กับวัตถุทั้งหลายนำมาซึ่งความหนาวและร้อน สุขและทุกข์ โอ กเทยะ ทั้งหมดนั้นมาแล้วก็ไป ไม่เที่ยงแท้ จงอดทนต่อสิ่งเหล่านั้นเถิด โอ ภารตะ
2.15
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ २.१५ ॥
บุรุษผู้มั่นคงซึ่งสิ่งเหล่านี้ไม่อาจทำให้หวั่นไหว โอ ปุรุษรรษภะ ผู้เสมอกันในทุกข์และสุข ย่อมเหมาะแก่การบรรลุอมตภาพ
2.16
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ २.१६ ॥
สิ่งที่ไม่มีอยู่จริงย่อมไม่เกิดขึ้น สิ่งที่มีอยู่จริงย่อมไม่ดับสูญ ผู้เห็นสัจธรรมได้เห็นที่สุดของทั้งสองนี้แล้ว
2.17
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति ॥ २.१७ ॥
จงรู้ว่าสิ่งที่แผ่ซ่านไปทั่วทั้งหมดนี้ เป็นสิ่งที่ไม่อาจทำลายได้ ไม่มีผู้ใดสามารถทำให้สิ่งที่ไม่เสื่อมสลายนั้นสูญสิ้นไปได้
2.18
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥ २.१८ ॥
กายเหล่านี้ของอาตมันผู้เป็นนิรันดร์ ไม่อาจทำลายได้ และหาประมาณมิได้ กล่าวกันว่ามีที่สิ้นสุด ฉะนั้นจงรบเถิด โอ ภารตะ
2.19
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ २.१९ ॥
ผู้ที่คิดว่าอาตมันเป็นผู้ฆ่า และผู้ที่คิดว่าอาตมันถูกฆ่า ทั้งสองคนนั้นไม่เข้าใจ อาตมันนั้นไม่ฆ่า และไม่ถูกฆ่า
2.20
न जायते म्रियते वा कदाचि ।
न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो ।
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ २.२० ॥
อาตมันนั้นไม่เกิด และไม่ตายเลยในกาลใด เมื่อมีแล้วก็ไม่มีอีกเลย เป็นสิ่งไม่เกิด เป็นนิรันดร์ ยั่งยืน และเก่าแก่ เมื่อร่างถูกฆ่า อาตมันก็ไม่ถูกฆ่า
2.21
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥ २.२१ ॥
ผู้ที่รู้ว่าอาตมันนี้ไม่เสื่อมสลาย เป็นนิรันดร์ ไม่เกิด และไม่เสื่อมสูญ โอ ปารถะ บุรุษเช่นนั้นจะฆ่าใครได้อย่างไร หรือจะให้ใครฆ่าใครได้อย่างไร
2.22
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय ।
नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा ।
न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २.२२ ॥
เหมือนคนทิ้งเสื้อผ้าที่เก่าคร่ำคร่าแล้วสวมใส่เสื้อผ้าใหม่ ฉันใด อาตมันผู้มีกายก็ทิ้งร่างที่เก่าคร่ำคร่าแล้วเข้าสู่ร่างใหม่ ฉันนั้น
2.23
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ २.२३ ॥
อาวุธไม่อาจตัดอาตมันนี้ ไฟไม่อาจเผาอาตมันนี้ น้ำไม่อาจทำให้อาตมันนี้เปียก และลมไม่อาจทำให้อาตมันนี้แห้ง
2.24
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ २.२४ ॥
อาตมันนี้ตัดไม่ได้ เผาไม่ได้ ทำให้เปียกไม่ได้ และทำให้แห้งไม่ได้ เป็นนิรันดร์ แผ่ซ่านไปทั่ว มั่นคง ไม่เคลื่อนที่ และเป็นสิ่งดึกดำบรรพ์
2.25
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ २.२५ ॥
อาตมันนี้กล่าวกันว่าไม่ปรากฏ คิดไม่ถึง และไม่แปรเปลี่ยน เมื่อรู้อย่างนี้แล้ว เจ้าไม่ควรโศกเศร้าเลย
2.26
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥ २.२६ ॥
แม้เจ้าจะคิดว่าอาตมันนี้เกิดขึ้นทุกขณะและตายทุกขณะก็ตาม โอ ผู้มีแขนแข็งแรง เจ้าก็ไม่ควรโศกเศร้าเช่นนั้นเลย
2.27
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २.२७ ॥
สำหรับผู้ที่เกิดแล้ว ความตายเป็นสิ่งแน่นอน และสำหรับผู้ที่ตายแล้ว การเกิดก็เป็นสิ่งแน่นอน ฉะนั้นในเรื่องที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ เจ้าไม่ควรโศกเศร้าเลย
2.28
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ २.२८ ॥
สรรพสัตว์ในเบื้องต้นไม่ปรากฏ ในท่ามกลางปรากฏ และในที่สุดกลับไม่ปรากฏอีก โอ ภารตะ มีอะไรที่ต้องคร่ำครวญเล่า
2.29
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन ।
माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति ।
श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ २.२९ ॥
มีบางคนเห็นอาตมันนี้เป็นสิ่งอัศจรรย์ อีกคนหนึ่งพูดถึงอาตมันนี้ว่าเป็นสิ่งอัศจรรย์ อีกคนหนึ่งได้ยินว่าอาตมันนี้เป็นสิ่งอัศจรรย์ และแม้ได้ยินแล้วก็ไม่มีผู้ใดรู้จักอาตมันนี้ได้จริง
2.30
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २.३० ॥
อาตมันผู้สถิตอยู่ในกายของทุกคนนี้ไม่อาจถูกฆ่าได้เลย โอ ภารตะ ฉะนั้นเจ้าไม่ควรโศกเศร้าต่อสรรพสัตว์ใดเลย
2.31
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ २.३१ ॥
เมื่อพิจารณาถึงธรรมของตนแล้ว เจ้าก็ไม่ควรหวั่นไหว เพราะสำหรับกษัตริย์ไม่มีสิ่งใดดีกว่าการรบอันชอบธรรม
2.32
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥ २.३२ ॥
โอ ปารถะ กษัตริย์ทั้งหลายผู้มีความสุขย่อมได้การรบเช่นนี้ที่มาถึงโดยไม่ได้แสวงหา เสมือนประตูสวรรค์ที่เปิดไว้
2.33
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि ।
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥ २.३३ ॥
แต่ถ้าเจ้าไม่ทำสงครามอันชอบธรรมนี้ เจ้าก็จะละทิ้งธรรมของตนและเกียรติยศ แล้วจะได้รับบาป
2.34
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
संभावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥ २.३४ ॥
ผู้คนจะพูดถึงความอัปยศของท่านตลอดไป และสำหรับผู้ที่เคยได้รับการยกย่อง ความอัปยศยิ่งเลวร้ายกว่าความตาย
2.35
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥ २.३५ ॥
บรรดามหารถจะคิดว่าท่านถอนตัวจากการรบเพราะความกลัว และผู้ที่เคยนับถือท่านจะดูแคลนท่าน
2.36
अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः ।
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥ २.३६ ॥
ศัตรูของท่านจะกล่าวคำที่ไม่ควรกล่าวมากมาย ติเตียนความสามารถของท่าน ความทุกข์ใดจะยิ่งกว่านั้นอีกเล่า
2.37
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ २.३७ ॥
หากท่านถูกฆ่าตาย ท่านจะได้ขึ้นสวรรค์ หากท่านชนะ ท่านจะได้ครองแผ่นดิน ดังนั้นจงลุกขึ้นเถิด โอ บุตรของกุนตี ตั้งใจแน่วแน่เพื่อการรบ
2.38
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥ २.३८ ॥
จงถือสุขและทุกข์ ได้และเสีย ชนะและแพ้ให้เสมอกัน แล้วจงเข้าสู่การรบ ดังนั้นท่านจะไม่ต้องรับบาป
2.39
एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।
बुद्ध्यायुक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥ २.३९ ॥
ความเข้าใจนี้ได้ถูกชี้แจงแก่ท่านในแง่สางขยะ คือปัญญา บัดนี้จงฟังมันในแง่โยคะ โอ ปารถะ เมื่อท่านประกอบด้วยความเข้าใจนี้ ท่านจะละทิ้งพันธนาการของกรรมได้
2.40
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ २.४० ॥
ในหนทางนี้ ความพยายามไม่มีวันสูญเปล่า และไม่มีโทษเกิดขึ้น แม้เพียงน้อยนิดของธรรมนี้ก็คุ้มครองให้พ้นจากความกลัวอันยิ่งใหญ่
2.41
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥ २.४१ ॥
ที่นี่ ความเข้าใจที่มั่นคงย่อมเป็นหนึ่งเดียวและแน่วแน่ โอ ความยินดีแห่งกุรุ แต่ความคิดของผู้ไม่มั่นคงนั้นแตกแขนงเป็นจำนวนมากและไม่สิ้นสุด
2.42
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥ २.४२ ॥
ผู้ไม่รอบรู้ผู้ยินดีในถ้อยคำของพระเวท กล่าววาจาโอ่อ่าสวยหรู โอ ปารถะ โดยกล่าวว่าไม่มีสิ่งใดเหนือกว่านี้
2.43
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥ २.४३ ॥
ผู้ที่เต็มไปด้วยความปรารถนา มุ่งหมายสวรรค์ กล่าวถึงพิธีกรรมพิเศษมากมายที่มุ่งให้เกิดความสุขและอำนาจ ซึ่งนำผลของกรรมให้เกิดการเวียนว่ายตายเกิด
2.44
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥ २.४४ ॥
สำหรับผู้ที่ยึดติดกับความสุขและอำนาจ ซึ่งจิตใจถูกคำพูดเช่นนั้นชักนำไป ความเข้าใจที่มั่นคงย่อมไม่ตั้งมั่นในสมาธิอันลึก
2.45
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ २.४५ ॥
พระเวทว่าด้วยคุณทั้งสาม จงเหนือกว่าคุณทั้งสามเถิด อรชุน พ้นจากคู่ตรงข้าม ดำรงอยู่เสมอในความบริสุทธิ์ ไม่กังวลเรื่องการได้และการรักษา และตั้งมั่นในอาตมัน
2.46
यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके ।
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ २.४६ ॥
เหมือนประโยชน์ของบ่อน้ำเล็กเมื่อน้ำท่วมไปทุกด้าน ประโยชน์ทั้งหมดในพระเวททั้งหลายก็เป็นเช่นนั้นสำหรับพราหมณ์ผู้รู้พรหมัน
2.47
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ २.४७ ॥
ท่านมีสิทธิ์เพียงในการกระทำเท่านั้น ไม่เคยมีสิทธิ์ในผลของมัน อย่าให้ผลแห่งกรรมเป็นแรงจูงใจของท่าน และอย่ายึดติดกับการไม่กระทำ
2.48
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥ २.४८ ॥
จงตั้งมั่นในโยคะ แล้วกระทำการเถิด ธนัญชัย ละทิ้งความยึดติด และคงความสม่ำเสมอของใจทั้งในความสำเร็จและความล้มเหลว ความสม่ำเสมอของใจนี้เรียกว่าโยคะ
2.49
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय ।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥ २.४९ ॥
การกระทำที่ทำเพื่อผลนั้นด้อยกว่าโยคะแห่งปัญญาไกลนัก ธนัญชัย จงพึ่งพิงปัญญาเถิด ผู้ที่มีผลเป็นแรงจูงใจนั้นน่าสงสาร
2.50
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ २.५० ॥
ผู้ที่ประกอบด้วยปัญญาย่อมละทิ้งทั้งกรรมดีและกรรมชั่วในชาตินี้ ดังนั้นจงอุทิศตนแด่โยคะเถิด โยคะคือความชำนาญในการกระทำ
2.51
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ २.५१ ॥
ผู้มีปัญญาประกอบด้วยความเข้าใจ ย่อมละทิ้งผลที่เกิดจากกรรม หลุดพ้นจากพันธนาการแห่งการเกิด ย่อมบรรลุสภาวะที่พ้นจากความทุกข์ทั้งปวง
2.52
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ २.५२ ॥
เมื่อปัญญาของท่านข้ามพ้นป่าทึบแห่งโมหะ ท่านจะเกิดความเบื่อหน่ายในสิ่งที่ได้ฟังมาแล้วและสิ่งที่จะได้ฟังต่อไป
2.53
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ।
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥ २.५३ ॥
เมื่อปัญญาของท่าน ซึ่งบัดนี้สับสนเพราะคำสอนที่ขัดแย้งกัน ตั้งมั่นไม่หวั่นไหวในสมาธิ เมื่อนั้นท่านจะบรรลุโยคะ
2.54
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥ २.५४ ॥
อรชุนกล่าวว่า ผู้มีปัญญามั่นคงที่ตั้งมั่นในสมาธินั้นมีลักษณะอย่างไร โอ เกศวะ ท่านพูดอย่างไร นั่งอย่างไร เดินอย่างไร
2.55
प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ २.५५ ॥
พระผู้เป็นเจ้าตรัสว่า โอ ปารถะ เมื่อผู้ใดละกามทั้งปวงที่เกิดขึ้นในใจ และพอใจอยู่ในตนด้วยตนเองเท่านั้น ผู้นั้นจึงเรียกได้ว่าผู้มีปัญญามั่นคง
2.56
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ २.५६ ॥
ผู้ที่จิตไม่หวั่นไหวในความทุกข์ ไม่ปรารถนาในความสุข ปลอดจากความยึดติด ความกลัว และความโกรธ ผู้นั้นเรียกว่ามุนีผู้มีจิตมั่นคง
2.57
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २.५७ ॥
ผู้ที่ไม่ยึดติดในสิ่งใดทั้งสิ้น เมื่อได้รับสิ่งดีหรือร้ายก็ไม่ยินดีและไม่เกลียดชัง ปัญญาของผู้นั้นตั้งมั่นแล้ว
2.58
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २.५८ ॥
เมื่อผู้ใดดึงอินทรีย์ออกจากอารมณ์ของอินทรีย์ทั้งหมดได้โดยรอบด้าน เหมือนเต่าหดอวัยวะของตนเข้าไป ปัญญาของผู้นั้นย่อมตั้งมั่นแล้ว
2.59
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ २.५९ ॥
อารมณ์ทั้งหลายย่อมถอยห่างจากผู้ที่งดเว้นจากการเสพ แต่รสที่ติดใจยังคงอยู่ แม้รสนั้นก็จะจางหายไปเมื่อได้เห็นสิ่งสูงสุด
2.60
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥ २.६० ॥
โอ บุตรของกุนตี แม้ผู้มีปัญญาที่พยายามอยู่ อินทรีย์ที่กระสับกระส่ายก็ยังฉุดพาจิตไปได้อย่างรุนแรง
2.61
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २.६१ ॥
ผู้ที่ข่มอินทรีย์ทั้งหมดไว้ได้แล้ว พึงนั่งด้วยความมีวินัย มุ่งมั่นต่อเรา ผู้ที่อินทรีย์อยู่ในอำนาจของตน ปัญญาของผู้นั้นย่อมตั้งมั่น
2.62
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।
सङ्गात् संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥ २.६२ ॥
เมื่อบุคคลคิดถึงอารมณ์ของอินทรีย์ ความยึดติดในอารมณ์เหล่านั้นย่อมเกิดขึ้น จากความยึดติดก็เกิดความปรารถนา และจากความปรารถนาก็เกิดความโกรธ
2.63
क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ २.६३ ॥
จากความโกรธเกิดความหลงงมงาย จากความหลงงมงายเกิดความสับสนของความจำ จากความสับสนของความจำปัญญาย่อมพินาศ และเมื่อปัญญาพินาศ ผู้นั้นก็สูญสิ้น
2.64
रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् ।
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ २.६४ ॥
แต่ผู้ที่ฝึกตนแล้ว เคลื่อนไปในอารมณ์ของอินทรีย์โดยอินทรีย์ปราศจากความชอบและความชัง และอยู่ใต้อำนาจของตน ย่อมบรรลุความสงบใจ
2.65
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥ २.६५ ॥
เมื่อมีความสงบใจ ความทุกข์ทั้งปวงก็สิ้นไป เพราะปัญญาของผู้มีจิตสงบย่อมมั่นคงอย่างรวดเร็ว
2.66
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥ २.६६ ॥
ผู้ที่ไม่มีวินัยย่อมไม่มีปัญญา และไม่มีการตรึกตรอง ผู้ที่ไม่ตรึกตรองย่อมไม่มีความสงบ และผู้ที่ไม่สงบจะมีความสุขได้อย่างไร
2.67
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥ २.६७ ॥
เมื่อจิตเดินตามอินทรีย์ที่พเนจรอยู่ตัวใดตัวหนึ่ง อินทรีย์ตัวนั้นย่อมพัดพาปัญญาของผู้นั้นไป เหมือนลมพัดเรือไปบนผืนน้ำ
2.68
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २.६८ ॥
เพราะฉะนั้น โอ ผู้มีแขนใหญ่ ผู้ที่ควบคุมอินทรีย์ทั้งหมดให้พ้นจากอารมณ์ได้โดยรอบด้าน ปัญญาของผู้นั้นย่อมตั้งมั่นแล้ว
2.69
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ २.६९ ॥
สิ่งที่เป็นราตรีของสรรพสัตว์ ผู้มีการสำรวมตนย่อมตื่นอยู่ในนั้น และสิ่งที่สัตว์ทั้งหลายตื่นอยู่ นั่นคือราตรีสำหรับมุนีผู้เห็นแจ้ง
2.70
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं ।
समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे ।
स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ २.७० ॥
เหมือนน้ำที่ไหลลงสู่มหาสมุทร ซึ่งเต็มอยู่เสมอแต่ยังคงนิ่งอยู่ที่ก้นลึก กามทั้งหลายก็ไหลเข้าสู่ผู้ใด ผู้นั้นย่อมบรรลุความสงบ มิใช่ผู้ที่ปรารถนากาม
2.71
विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः ।
निर्ममो निरहंकारः स शांतिमधिगच्छति ॥ २.७१ ॥
ผู้ใดละกามทั้งปวง เที่ยวไปโดยปราศจากความอยาก ปราศจากความรู้สึกว่าเป็นของตนและปราศจากอหังการ ผู้นั้นย่อมบรรลุความสงบ
2.72
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।
स्थित्वाऽस्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥ २.७२ ॥
นี่คือสภาวะของพรหมัน โอ ปารถะ เมื่อบรรลุแล้วก็ไม่หลงอีก และเมื่อตั้งมั่นในสภาวะนี้แม้ในเวลาสิ้นชีวิต ย่อมบรรลุพรหมนิพพาน