ଭଗବଦ୍ ଗୀତା · ଅଧ୍ୟାୟ 2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.1
तं तथा कृपयाऽविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ २.१ ॥
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ: କରୁଣାରେ ଭରା, ଲୁହରେ ଭରା ବ୍ୟାକୁଳ ଆଖିରେ ବିଷାଦରେ ବୁଡ଼ିଥିବା ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ମଧୁସୂଦନ ଏହି କଥା କହିଲେ।
2.2
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥ २.२ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ହେ ଅର୍ଜୁନ, ଏହି ସଙ୍କଟ ସମୟରେ ଏହି ମୋହ ତୁମକୁ କେଉଁଠୁ ଆସିଲା? ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ସ୍ୱର୍ଗ କି କୀର୍ତ୍ତି କିଛି ଦିଏ ନାହିଁ।
2.3
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥ २.३ ॥
ହେ ପାର୍ଥ, ଏହି କାପୁରୁଷତାକୁ ଆଶ୍ରୟ ଦିଅ ନାହିଁ; ଏହା ତୁମକୁ ଶୋଭା ପାଏ ନାହିଁ। ହେ ପରନ୍ତପ, ହୃଦୟର ଏହି ତୁଚ୍ଛ ଦୁର୍ବଳତା ଛାଡ଼ି ଠିଆ ହୁଅ।
2.4
कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥ २.४ ॥
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ହେ ମଧୁସୂଦନ, ପୂଜନୀୟ ଭୀଷ୍ମ ଓ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ କିପରି ବାଣରେ ଲଢ଼ିବି?
2.5
गुरूनहत्वा हि महानुभावान् ।
श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव ।
भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥ २.५ ॥
ଏହି ମହାନୁଭବ ଗୁରୁଜନଙ୍କୁ ମାରିବା ଅପେକ୍ଷା ଏ ସଂସାରରେ ଭିକ୍ଷା କରି ବଞ୍ଚିବା ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେୟ। ସେମାନଙ୍କୁ ମାରି ମୁଁ ଯାହା ଭୋଗ କରିବି, ସବୁ ରକ୍ତରେ ରଞ୍ଜିତ ହେବ।
2.6
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो ।
यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।
यानेव हत्वा न जिजीविषाम ।
स्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ २.६ ॥
ଆମେ ସେମାନଙ୍କୁ ଜିତିବା ନା ସେମାନେ ଆମକୁ ଜିତିବେ, କେଉଁଟି ଶ୍ରେୟ ତାହା ମଧ୍ୟ ଜାଣୁନାହୁଁ। ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ମାରି ଆମେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ବି ଚାହିଁବୁ ନାହିଁ, ସେହି ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ସାମ୍ନାରେ ଠିଆ।
2.7
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः ।
पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः ।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे ।
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥ २.७ ॥
ଦୁର୍ବଳତା ମୋ ସ୍ୱଭାବକୁ ଚାପି ଦେଇଛି; ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ମୋ ମନ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଅଛି। ମୋ ପାଇଁ ଯାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କଲ୍ୟାଣକର, ତାହା କୁହନ୍ତୁ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କ ଶରଣାଗତ; ମୋତେ ଶିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତୁ।
2.8
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्या ।
द्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धम् ।
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥ २.८ ॥
ପୃଥିବୀର ନିଷ୍କଣ୍ଟକ ସମୃଦ୍ଧ ରାଜ୍ୟ ବା ଦେବତାଙ୍କ ଉପରେ ଆଧିପତ୍ୟ ମିଳିଲେ ବି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଶୁଖାଇ ଦେଉଥିବା ଏହି ଶୋକ ଦୂର କରିପାରିବା ଭଳି କିଛି ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ।
2.9
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप ।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥ २.९ ॥
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ: ଏପରି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହି ଅର୍ଜୁନ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି ନାହିଁ', ଏବଂ ଚୁପ୍ ହୋଇଗଲେ।
2.10
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥ २.१० ॥
ହେ ଭାରତ, ସେତେବେଳେ ଦୁଇ ସେନା ମଝିରେ ବିଷାଦଗ୍ରସ୍ତ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣ ଯେପରି ହସି ହସି ଏହି କଥା କହିଲେ।
2.11
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ २.११ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ତୁମେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛ, ଅଥଚ ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ଭଳି କଥା କହୁଛ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମୃତ କି ଜୀବିତ କାହା ପାଇଁ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
2.12
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥ २.१२ ॥
ଏପରି କୌଣସି ସମୟ ନ ଥିଲା ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ନ ଥିଲି, ତୁମେ ନ ଥିଲ, କିମ୍ବା ଏହି ରାଜାମାନେ ନ ଥିଲେ; ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଆମେ କେହି ରହିବୁ ନାହିଁ, ଏପରି ହେବ ନାହିଁ।
2.13
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥ २.१३ ॥
ଦେହଧାରୀ ଆତ୍ମା ଯେପରି ଏହି ଦେହରେ ଶୈଶବ, ଯୌବନ ଓ ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟ ପାଏ, ସେହିପରି ଅନ୍ୟ ଦେହ ମଧ୍ୟ ପାଏ। ଧୀର ବ୍ୟକ୍ତି ଏଥିରେ ମୋହିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
2.14
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ २.१४ ॥
ହେ କୌନ୍ତେୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବିଷୟର ସଂଯୋଗରେ ଶୀତ-ଉଷ୍ଣ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଆସେ। ଏମାନେ ଆସନ୍ତି ଯାଆନ୍ତି, ଅନିତ୍ୟ। ହେ ଭାରତ, ଏମାନଙ୍କୁ ସହ୍ୟ କର।
2.15
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ २.१५ ॥
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ବିଚଳିତ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ଯିଏ ସମାନ, ସେହି ଧୀର ବ୍ୟକ୍ତି ହିଁ ଅମୃତତ୍ୱର ଯୋଗ୍ୟ।
2.16
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ २.१६ ॥
ଅସତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ସତର ଅଭାବ ନାହିଁ। ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀମାନେ ଏହି ଦୁଇଟିର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦେଖିଛନ୍ତି।
2.17
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति ॥ २.१७ ॥
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏ ସବୁ ବ୍ୟାପ୍ତ, ତାହାକୁ ଅବିନାଶୀ ବୋଲି ଜାଣ। ଏହି ଅବ୍ୟୟର ବିନାଶ କେହି କରିପାରେ ନାହିଁ।
2.18
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥ २.१८ ॥
ନିତ୍ୟ, ଅବିନାଶୀ ଓ ଅପ୍ରମେୟ ଦେହୀର ଏହି ଦେହଗୁଡ଼ିକ ନଶ୍ୱର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତେଣୁ ହେ ଭାରତ, ଯୁଦ୍ଧ କର।
2.19
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ २.१९ ॥
ଯିଏ ଏହାକୁ ହତ୍ୟାକାରୀ ମନେ କରେ, ଆଉ ଯିଏ ଏହାକୁ ନିହତ ମନେ କରେ, ଦୁହେଁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହା ମାରେ ନାହିଁ, ମରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
2.20
न जायते म्रियते वा कदाचि ।
न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो ।
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ २.२० ॥
ଏହା କେବେ ଜନ୍ମେ ନାହିଁ, ମରେ ନାହିଁ; ହୋଇ ପୁଣି ନ ହେବା ଏହାର ନାହିଁ। ଏହା ଅଜ, ନିତ୍ୟ, ଶାଶ୍ୱତ, ପୁରାତନ; ଦେହ ନିହତ ହେଲେ ବି ଏହା ନିହତ ହୁଏ ନାହିଁ।
2.21
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥ २.२१ ॥
ହେ ପାର୍ଥ, ଯିଏ ଏହାକୁ ଅବିନାଶୀ, ନିତ୍ୟ, ଅଜ ଓ ଅବ୍ୟୟ ବୋଲି ଜାଣେ, ସେ କିପରି କାହାକୁ ମରାଏ, କିପରି କାହାକୁ ମାରେ?
2.22
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय ।
नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा ।
न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २.२२ ॥
ମଣିଷ ଯେପରି ପୁରୁଣା ବସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ନୂଆ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧେ, ସେହିପରି ଦେହୀ ପୁରୁଣା ଦେହ ଛାଡ଼ି ନୂଆ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
2.23
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ २.२३ ॥
ଅସ୍ତ୍ର ଏହାକୁ କାଟେ ନାହିଁ, ଅଗ୍ନି ଜାଳେ ନାହିଁ, ଜଳ ଓଦା କରେ ନାହିଁ, ପବନ ଶୁଖାଏ ନାହିଁ।
2.24
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ २.२४ ॥
ଏହା ଅଚ୍ଛେଦ୍ୟ, ଅଦାହ୍ୟ, ଅକ୍ଲେଦ୍ୟ, ଅଶୋଷ୍ୟ। ଏହା ନିତ୍ୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସ୍ଥିର, ଅଚଳ ଓ ସନାତନ।
2.25
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ २.२५ ॥
ଏହାକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଓ ଅବିକାରୀ କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ ଏପରି ଜାଣି ତୁମେ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
2.26
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥ २.२६ ॥
ଆଉ ଯଦି ତୁମେ ଏହାକୁ ସର୍ବଦା ଜାତ ଓ ସର୍ବଦା ମୃତ ବୋଲି ଭାବ, ତଥାପି ହେ ମହାବାହୁ, ତୁମେ ଏପରି ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
2.27
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २.२७ ॥
ଯିଏ ଜନ୍ମିଛି ତାର ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ, ଯିଏ ମରିଛି ତାର ଜନ୍ମ ନିଶ୍ଚିତ। ତେଣୁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ତୁମେ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
2.28
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ २.२८ ॥
ହେ ଭାରତ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ଆରମ୍ଭରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ମଝିରେ ବ୍ୟକ୍ତ, ଶେଷରେ ପୁଣି ଅବ୍ୟକ୍ତ। ତେବେ ଏଥିରେ ବିଳାପ କାହିଁକି?
2.29
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन ।
माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति ।
श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ २.२९ ॥
କେହି ଏହାକୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଦେଖେ, କେହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭଳି କହେ, କେହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଶୁଣେ; ଆଉ ଶୁଣି ମଧ୍ୟ କେହି ଏହାକୁ ଜାଣେ ନାହିଁ।
2.30
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २.३० ॥
ହେ ଭାରତ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦେହରେ ଥିବା ଏହି ଦେହୀ ସଦା ଅବଧ୍ୟ। ତେଣୁ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ତୁମେ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
2.31
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ २.३१ ॥
ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମକୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ତୁମେ ବିଚଳିତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଧର୍ମଯୁଦ୍ଧଠାରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ପାଇଁ ଶ୍ରେୟ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।
2.32
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥ २.३२ ॥
ହେ ପାର୍ଥ, ଆପେ ଆପେ ଆସିଥିବା, ଖୋଲା ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର ଭଳି ଏପରି ଯୁଦ୍ଧ ଭାଗ୍ୟବାନ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ହିଁ ପାଆନ୍ତି।
2.33
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि ।
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥ २.३३ ॥
କିନ୍ତୁ ଯଦି ତୁମେ ଏହି ଧର୍ମଯୁଦ୍ଧ ନ କର, ତେବେ ସ୍ୱଧର୍ମ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ହରାଇ ପାପ ପାଇବ।
2.34
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
संभावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥ २.३४ ॥
ଲୋକେ ସବୁଦିନ ତୁମ ଅପକୀର୍ତ୍ତିର କଥା କହିବେ; ଆଉ ସମ୍ମାନିତ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଅପକୀର୍ତ୍ତି ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ବି ଅଧିକ।
2.35
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥ २.३५ ॥
ମହାରଥୀମାନେ ଭାବିବେ ତୁମେ ଭୟରେ ଯୁଦ୍ଧରୁ ହଟିଗଲ; ଯାହାଙ୍କ ଆଖିରେ ତୁମେ ବହୁ ସମ୍ମାନିତ ଥିଲ, ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ତୁମେ ତୁଚ୍ଛ ହୋଇଯିବ।
2.36
अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः ।
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥ २.३६ ॥
ତୁମ ଶତ୍ରୁମାନେ ତୁମ ସାମର୍ଥ୍ୟର ନିନ୍ଦା କରି ଅନେକ ଅକଥ୍ୟ କଥା କହିବେ। ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଆଉ କ'ଣ ଅଛି?
2.37
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ २.३७ ॥
ମରିଲେ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇବ, ଜିତିଲେ ପୃଥିବୀ ଭୋଗ କରିବ। ତେଣୁ ହେ କୌନ୍ତେୟ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ନେଇ ଉଠ।
2.38
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥ २.३८ ॥
ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଲାଭ-କ୍ଷତି, ଜୟ-ପରାଜୟକୁ ସମାନ ଜାଣି ଯୁଦ୍ଧରେ ଲାଗିପଡ଼। ଏପରି କଲେ ତୁମକୁ ପାପ ଲାଗିବ ନାହିଁ।
2.39
एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।
बुद्ध्यायुक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥ २.३९ ॥
ଏହି ବୁଦ୍ଧି ତୁମକୁ ସାଂଖ୍ୟ ଅନୁସାରେ କୁହାଗଲା। ଏବେ ଯୋଗ ଅନୁସାରେ ଶୁଣ। ହେ ପାର୍ଥ, ଏହି ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତ ହୋଇ ତୁମେ କର୍ମବନ୍ଧନ ତ୍ୟାଗ କରିବ।
2.40
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ २.४० ॥
ଏହି ପଥରେ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିବା ପ୍ରୟାସ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ, ବିପରୀତ ଫଳ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି ଧର୍ମର ଅଳ୍ପ ପାଳନ ବି ମହାଭୟରୁ ରକ୍ଷା କରେ।
2.41
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥ २.४१ ॥
ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ, ଏହି ପଥରେ ନିଶ୍ଚୟାତ୍ମିକା ବୁଦ୍ଧି ଗୋଟିଏ, ଏକାଗ୍ର; କିନ୍ତୁ ଅସ୍ଥିର ଲୋକଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ବହୁ ଶାଖାଯୁକ୍ତ ଓ ଅନନ୍ତ।
2.42
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥ २.४२ ॥
ହେ ପାର୍ଥ, ବେଦବାକ୍ୟରେ ହିଁ ରତ ଅବିବେକୀମାନେ, ଏହା ବାହାରେ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ ବୋଲି, ଫୁଲ ଭଳି ଆକର୍ଷକ ବାଣୀ କହନ୍ତି।
2.43
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥ २.४३ ॥
କାମନାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ହିଁ ପରମ ଭାବି, ସେମାନେ ଭୋଗ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅନେକ ବିଶେଷ କ୍ରିୟାର କଥା କହନ୍ତି, ଯାହା କର୍ମଫଳ ରୂପେ ଜନ୍ମ ଦିଏ।
2.44
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥ २.४४ ॥
ଭୋଗ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ, ସେହି ବାଣୀରେ ଯାହାଙ୍କ ଚିତ୍ତ ହରଣ ହୋଇଛି, ସେମାନଙ୍କ ନିଶ୍ଚୟାତ୍ମିକା ବୁଦ୍ଧି ସମାଧିରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ ନାହିଁ।
2.45
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ २.४५ ॥
ବେଦ ତ୍ରିଗୁଣର ବିଷୟ କହେ। ହେ ଅର୍ଜୁନ, ତୁମେ ତ୍ରିଗୁଣର ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଯାଅ: ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱମୁକ୍ତ, ନିତ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱରେ ସ୍ଥିତ, ଯୋଗକ୍ଷେମ ଚିନ୍ତାମୁକ୍ତ ଓ ଆତ୍ମନିଷ୍ଠ ହୁଅ।
2.46
यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके ।
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ २.४६ ॥
ଚାରିଆଡ଼େ ଜଳ ଭରି ରହିଥିଲେ ଛୋଟ କୂଅର ଯେତିକି ପ୍ରୟୋଜନ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ବେଦର ସେତିକି ପ୍ରୟୋଜନ।
2.47
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ २.४७ ॥
ତୁମର ଅଧିକାର କେବଳ କର୍ମରେ, ତାହାର ଫଳରେ କେବେ ନୁହେଁ। କର୍ମଫଳ ତୁମର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନ ହେଉ, କି ଅକର୍ମରେ ତୁମର ଆସକ୍ତି ନ ରହୁ।
2.48
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥ २.४८ ॥
ହେ ଧନଞ୍ଜୟ, ଯୋଗରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି, ସଫଳତା ଓ ବିଫଳତାରେ ସମାନ ରହି କର୍ମ କର। ଏହି ସମତ୍ୱକୁ ହିଁ ଯୋଗ କୁହାଯାଏ।
2.49
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय ।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥ २.४९ ॥
ହେ ଧନଞ୍ଜୟ, ଫଳ ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ ବୁଦ୍ଧିଯୋଗଠାରୁ ବହୁତ ନିମ୍ନ। ବୁଦ୍ଧିର ଶରଣ ନିଅ। ଫଳକାମୀମାନେ କୃପାର ପାତ୍ର।
2.50
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ २.५० ॥
ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ଜୀବନରେ ହିଁ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ଦୁହିଁକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଯୋଗରେ ଲାଗିପଡ଼: କର୍ମରେ କୁଶଳତା ହିଁ ଯୋଗ।
2.51
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ २.५१ ॥
ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କର୍ମଜାତ ଫଳ ତ୍ୟାଗ କରି, ଜନ୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଦୁଃଖରହିତ ପଦ ପାଆନ୍ତି।
2.52
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ २.५२ ॥
ଯେତେବେଳେ ତୁମ ବୁଦ୍ଧି ମୋହର କାଦୁଅ ପାର କରିବ, ସେତେବେଳେ ଯାହା ଶୁଣିଛ ଓ ଯାହା ଶୁଣିବ, ସବୁଥିରେ ତୁମର ବୈରାଗ୍ୟ ଆସିବ।
2.53
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ।
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥ २.५३ ॥
ନାନା ବିରୋଧୀ ଉପଦେଶରେ ବିଭ୍ରାନ୍ତ ତୁମ ବୁଦ୍ଧି ଯେତେବେଳେ ସମାଧିରେ ଅଚଳ ଓ ସ୍ଥିର ହେବ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ଯୋଗ ପାଇବ।
2.54
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥ २.५४ ॥
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ହେ କେଶବ, ସମାଧିସ୍ଥ ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ କ'ଣ? ସେ କିପରି କଥା କହନ୍ତି, କିପରି ବସନ୍ତି, କିପରି ଚାଲନ୍ତି?
2.55
प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ २.५५ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ହେ ପାର୍ଥ, ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ମନରେ ଉଠୁଥିବା ସବୁ କାମନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କରେ ଏବଂ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହେ, ସେତେବେଳେ ତାକୁ ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ କୁହାଯାଏ।
2.56
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ २.५६ ॥
ଦୁଃଖରେ ଯାହାର ମନ ଉଦ୍ୱିଗ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ, ସୁଖରେ ଯାହାର ସ୍ପୃହା ନାହିଁ, ଯିଏ ଆସକ୍ତି, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ, ତାଙ୍କୁ ସ୍ଥିରବୁଦ୍ଧି ମୁନି କୁହାଯାଏ।
2.57
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २.५७ ॥
ଯିଏ ସର୍ବତ୍ର ଅନାସକ୍ତ, ଶୁଭ କି ଅଶୁଭ ପାଇ ଆନନ୍ଦିତ ବି ହୁଏ ନାହିଁ, ଦ୍ୱେଷ ବି କରେ ନାହିଁ, ତାର ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
2.58
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २.५८ ॥
କଇଁଛ ଯେପରି ନିଜ ଅଙ୍ଗ ଭିତରକୁ ଟାଣି ନିଏ, ସେହିପରି ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ବିଷୟରୁ ସବୁଆଡ଼ୁ ଫେରାଇ ନିଏ, ସେତେବେଳେ ତାର ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
2.59
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ २.५९ ॥
ବିଷୟ ଗ୍ରହଣ ନ କରୁଥିବା ଦେହୀଠାରୁ ବିଷୟ ଦୂରେଇ ଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତାର ରସ ରହିଯାଏ। ପରମଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ ସେହି ରସ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଯାଏ।
2.60
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥ २.६० ॥
ହେ କୌନ୍ତେୟ, ଯତ୍ନଶୀଳ ବିବେକୀ ମଣିଷର ମନକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଜୋର କରି ହରଣ କରନ୍ତି।
2.61
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २.६१ ॥
ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ସଂଯତ କରି, ମୋଠାରେ ପରାୟଣ ହୋଇ, ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ବସିବା ଉଚିତ। ଯାହାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବଶରେ ଅଛି, ତାର ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
2.62
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।
सङ्गात् संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥ २.६२ ॥
ବିଷୟର ଚିନ୍ତା କରୁ କରୁ ମଣିଷର ସେଥିରେ ଆସକ୍ତି ଜନ୍ମେ। ଆସକ୍ତିରୁ କାମନା ଜନ୍ମେ, କାମନାରୁ କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
2.63
क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ २.६३ ॥
କ୍ରୋଧରୁ ମୋହ, ମୋହରୁ ସ୍ମୃତିବିଭ୍ରମ, ସ୍ମୃତିଭ୍ରଂଶରୁ ବୁଦ୍ଧିନାଶ, ଆଉ ବୁଦ୍ଧିନାଶରେ ମଣିଷର ବିନାଶ ହୁଏ।
2.64
रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् ।
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ २.६४ ॥
କିନ୍ତୁ ସଂଯତଚିତ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ରାଗ-ଦ୍ୱେଷମୁକ୍ତ, ନିଜ ବଶରେ ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବିଷୟ ମଧ୍ୟରେ ବିଚରଣ କରି ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଆନ୍ତି।
2.65
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥ २.६५ ॥
ପ୍ରସନ୍ନତାରେ ସବୁ ଦୁଃଖର ନାଶ ହୁଏ; କାରଣ ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତର ବୁଦ୍ଧି ଶୀଘ୍ର ସ୍ଥିର ହୁଏ।
2.66
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥ २.६६ ॥
ଅଯୁକ୍ତର ବୁଦ୍ଧି ନାହିଁ, ଭାବନା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଭାବନାହୀନର ଶାନ୍ତି ନାହିଁ, ଆଉ ଅଶାନ୍ତର ସୁଖ କେଉଁଠି?
2.67
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥ २.६७ ॥
ବିଚରଣଶୀଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯାହାକୁ ମନ ଅନୁସରଣ କରେ, ତାହା ହିଁ ତାର ପ୍ରଜ୍ଞା ହରଣ କରେ, ଯେପରି ପବନ ଜଳରେ ନୌକାକୁ ଟାଣି ନିଏ।
2.68
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २.६८ ॥
ତେଣୁ ହେ ମହାବାହୁ, ଯାହାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଗୃହୀତ, ତାର ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
2.69
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ २.६९ ॥
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଯାହା ରାତି, ସେଥିରେ ସଂଯମୀ ଜାଗି ରହେ; ଆଉ ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜାଗନ୍ତି, ତାହା ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ମୁନିଙ୍କ ପାଇଁ ରାତି।
2.70
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं ।
समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे ।
स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ २.७० ॥
ଯେପରି ସର୍ବଦା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିବା ଅଥଚ ଗଭୀରରେ ଅଚଳ ସମୁଦ୍ରରେ ନଦୀର ଜଳ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେହିପରି ଯାହା ଭିତରେ ସବୁ କାମନା ପ୍ରବେଶ କରି ମିଳାଇଯାଏ, ସେ ହିଁ ଶାନ୍ତି ପାଏ, କାମନାକାମୀ ନୁହେଁ।
2.71
विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः ।
निर्ममो निरहंकारः स शांतिमधिगच्छति ॥ २.७१ ॥
ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସବୁ କାମନା ତ୍ୟାଗ କରି ନିଃସ୍ପୃହ, ମମତାହୀନ ଓ ଅହଂକାରହୀନ ହୋଇ ବିଚରଣ କରେ, ସେ ଶାନ୍ତି ପାଏ।
2.72
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।
स्थित्वाऽस्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥ २.७२ ॥
ହେ ପାର୍ଥ, ଏହା ହିଁ ବ୍ରାହ୍ମୀ ସ୍ଥିତି। ଏହା ପାଇଲେ କେହି ଆଉ ମୋହିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଅନ୍ତକାଳରେ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ସ୍ଥିତ ରହି ସେ ବ୍ରହ୍ମନିର୍ବାଣ ପାଏ।