भगवद्गीता · अध्याय 2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.1
तं तथा कृपयाऽविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ २.१ ॥
संजय म्हणाला: करुणेने व्यापलेल्या, अश्रूंनी भरलेल्या व्याकूळ डोळ्यांच्या, विषादात बुडालेल्या अर्जुनाला मधुसूदन असे म्हणाला.
2.2
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥ २.२ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: अर्जुना, या संकटाच्या वेळी हा मोह तुला कुठून आला? हा श्रेष्ठ पुरुषांना शोभणारा नाही; यामुळे स्वर्गही मिळत नाही आणि कीर्तीही नाही.
2.3
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥ २.३ ॥
पार्था, या भ्याडपणाला बळी पडू नकोस; हे तुला शोभत नाही. परंतपा, हृदयाची ही क्षुद्र दुर्बलता टाकून उठून उभा राहा.
2.4
कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥ २.४ ॥
अर्जुन म्हणाला: मधुसूदना, पूजनीय भीष्म आणि द्रोण यांच्याशी युद्धात मी बाणांनी कसा लढू?
2.5
गुरूनहत्वा हि महानुभावान् ।
श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव ।
भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥ २.५ ॥
या महानुभाव गुरुजनांना मारण्यापेक्षा या जगात भिक्षा मागून जगणेही श्रेयस्कर. त्यांना मारून मी जे काही भोग भोगेन ते सर्व रक्ताने माखलेले असतील.
2.6
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो ।
यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।
यानेव हत्वा न जिजीविषाम ।
स्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ २.६ ॥
आम्ही त्यांना जिंकावे की त्यांनी आम्हाला जिंकावे, यातील काय श्रेष्ठ हेही आम्हाला कळत नाही. ज्यांना मारून आम्हाला जगण्याचीही इच्छा उरणार नाही, तेच धृतराष्ट्राचे पुत्र समोर उभे आहेत.
2.7
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः ।
पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः ।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे ।
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥ २.७ ॥
दुर्बलतेने माझा स्वभाव दबला आहे; धर्माविषयी माझे मन गोंधळले आहे. माझ्यासाठी निश्चितपणे जे कल्याणकारी आहे ते सांगा. मी आपला शिष्य आहे, आपल्याला शरण आलो आहे; मला उपदेश करा.
2.8
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्या ।
द्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धम् ।
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥ २.८ ॥
पृथ्वीवरील निष्कंटक समृद्ध राज्य किंवा देवांचे आधिपत्य मिळाले तरी, इंद्रियांना शोषून टाकणारा हा शोक दूर करू शकेल असे काहीही मला दिसत नाही.
2.9
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप ।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥ २.९ ॥
संजय म्हणाला: असे कृष्णाला सांगून अर्जुन गोविंदाला म्हणाला, 'मी युद्ध करणार नाही', आणि गप्प बसला.
2.10
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥ २.१० ॥
हे भारता, तेव्हा दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये विषादग्रस्त अर्जुनाला कृष्ण जणू हसत हसत असे म्हणाले.
2.11
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ २.११ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: ज्यांचा शोक करू नये त्यांचा तू शोक करतोस, आणि बोलतोस मात्र पंडितासारखे. ज्ञानी लोक मेलेल्यांचा किंवा जिवंतांचा शोक करत नाहीत.
2.12
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥ २.१२ ॥
असा कोणताही काळ नव्हता जेव्हा मी नव्हतो, तू नव्हतास किंवा हे राजे नव्हते; आणि यापुढेही आपण सर्व नसू असे होणार नाही.
2.13
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥ २.१३ ॥
देहधारी आत्म्याला जसे या देहात बालपण, तारुण्य आणि म्हातारपण येते, तसेच दुसरा देहही प्राप्त होतो. धीर पुरुष यामुळे मोहित होत नाही.
2.14
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ २.१४ ॥
कौंतेया, इंद्रिये आणि विषय यांच्या संयोगाने थंडी-उष्णता, सुख-दुःख येतात. ते येतात आणि जातात, अनित्य आहेत. भारता, ते सहन कर.
2.15
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ २.१५ ॥
पुरुषश्रेष्ठा, ज्याला हे विचलित करत नाहीत, जो सुख-दुःखात सम राहतो, तोच धीर पुरुष अमृतत्वाला योग्य ठरतो.
2.16
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ २.१६ ॥
असत्‌ला अस्तित्व नाही, आणि सत्‌चा अभाव नाही. तत्त्वदर्शींनी या दोन्हींचा निष्कर्ष पाहिला आहे.
2.17
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति ॥ २.१७ ॥
ज्याने हे सर्व व्यापले आहे ते अविनाशी आहे असे जाण. या अव्ययाचा नाश कोणीही करू शकत नाही.
2.18
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥ २.१८ ॥
नित्य, अविनाशी आणि अप्रमेय अशा देहधारी आत्म्याचे हे देह नाशवंत म्हटले आहेत. म्हणून भारता, युद्ध कर.
2.19
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ २.१९ ॥
जो याला मारणारा मानतो आणि जो याला मारला गेलेला मानतो, ते दोघेही जाणत नाहीत. हा मारत नाही आणि मारलाही जात नाही.
2.20
न जायते म्रियते वा कदाचि ।
न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो ।
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ २.२० ॥
हा कधी जन्मत नाही, कधी मरत नाही; असून पुन्हा नसणारा होत नाही. हा अजन्मा, नित्य, शाश्वत आणि पुरातन आहे; देह मारला गेला तरी हा मारला जात नाही.
2.21
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥ २.२१ ॥
पार्था, जो याला अविनाशी, नित्य, अजन्मा आणि अव्यय जाणतो, तो पुरुष कोणाला कसा मारवेल आणि कोणाला कसा मारेल?
2.22
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय ।
नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा ।
न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २.२२ ॥
जसा माणूस जुनी वस्त्रे टाकून नवी घेतो, तसा देहधारी आत्मा जुने देह टाकून नव्या देहांत प्रवेश करतो.
2.23
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ २.२३ ॥
याला शस्त्रे कापत नाहीत, अग्नी जाळत नाही, पाणी भिजवत नाही आणि वारा सुकवत नाही.
2.24
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ २.२४ ॥
हा न कापता येणारा, न जाळता येणारा, न भिजवता येणारा आणि न सुकवता येणारा आहे. हा नित्य, सर्वव्यापी, स्थिर, अचल आणि सनातन आहे.
2.25
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ २.२५ ॥
हा अव्यक्त, अचिंत्य आणि अविकारी म्हटला जातो. याला असे जाणून तू शोक करू नयेस.
2.26
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥ २.२६ ॥
आणि जरी तू याला सदा जन्मणारा आणि सदा मरणारा मानलेस, तरीही महाबाहो, तू असा शोक करू नयेस.
2.27
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २.२७ ॥
जो जन्मला त्याचा मृत्यू निश्चित आहे, आणि जो मेला त्याचा जन्म निश्चित आहे. म्हणून जे टाळता येत नाही त्याबद्दल तू शोक करू नयेस.
2.28
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ २.२८ ॥
भारता, प्राणी आरंभी अव्यक्त, मध्ये व्यक्त आणि शेवटी पुन्हा अव्यक्त असतात. मग यात विलाप कशाला?
2.29
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन ।
माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति ।
श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ २.२९ ॥
कोणी याला आश्चर्याप्रमाणे पाहतो, कोणी आश्चर्याप्रमाणे वर्णन करतो, कोणी आश्चर्याप्रमाणे ऐकतो; आणि ऐकूनही कोणी याला जाणत नाही.
2.30
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २.३० ॥
भारता, सर्वांच्या देहात राहणारा हा देही नेहमीच अवध्य आहे. म्हणून कोणत्याही प्राण्यासाठी तू शोक करू नयेस.
2.31
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ २.३१ ॥
आपल्या स्वधर्माकडे पाहूनही तू डगमगू नयेस. धर्मयुद्धापेक्षा क्षत्रियासाठी अधिक कल्याणकारी दुसरे काही नाही.
2.32
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥ २.३२ ॥
पार्था, आपोआप आलेले, उघडलेल्या स्वर्गद्वारासारखे असे युद्ध भाग्यवान क्षत्रियांनाच मिळते.
2.33
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि ।
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥ २.३३ ॥
पण जर तू हे धर्मयुद्ध केले नाहीस, तर स्वधर्म आणि कीर्ती गमावून पाप मिळवशील.
2.34
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
संभावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥ २.३४ ॥
लोक सदैव तुझ्या अपकीर्तीची चर्चा करतील; आणि सन्मानित पुरुषासाठी अपकीर्ती मृत्यूपेक्षाही वाईट आहे.
2.35
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥ २.३५ ॥
महारथी समजतील की तू भीतीने युद्धातून माघार घेतलीस; ज्यांच्या दृष्टीने तू फार मानाचा होतास, त्यांच्या दृष्टीने तू लहान ठरशील.
2.36
अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः ।
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥ २.३६ ॥
तुझे शत्रू तुझ्या सामर्थ्याची निंदा करत न बोलण्याजोग्या अनेक गोष्टी बोलतील. यापेक्षा अधिक दुःखदायक काय असेल?
2.37
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ २.३७ ॥
मारला गेलास तर स्वर्ग मिळवशील, जिंकलास तर पृथ्वीचा उपभोग घेशील. म्हणून कौंतेया, युद्धाचा निश्चय करून ऊठ.
2.38
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥ २.३८ ॥
सुख-दुःख, लाभ-हानी, जय-पराजय समान मानून युद्धाला लाग. अशाने तुला पाप लागणार नाही.
2.39
एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।
बुद्ध्यायुक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥ २.३९ ॥
ही बुद्धी तुला सांख्य दृष्टीने सांगितली. आता योगाच्या दृष्टीने ऐक. पार्था, या बुद्धीने युक्त होऊन तू कर्मबंधनाचा त्याग करशील.
2.40
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ २.४० ॥
या मार्गात सुरू केलेला प्रयत्न वाया जात नाही, आणि उलटा परिणामही होत नाही. या धर्माचे थोडेसे आचरणही मोठ्या भयापासून रक्षण करते.
2.41
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥ २.४१ ॥
कुरुनंदना, या मार्गात निश्चयात्मक बुद्धी एकच, एकाग्र असते; पण अस्थिर लोकांच्या बुद्धी अनेक फाट्यांच्या आणि अनंत असतात.
2.42
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥ २.४२ ॥
पार्था, वेदवचनांतच रमणारे अविवेकी लोक, यापलीकडे काही नाही असे म्हणत, फुलांसारखी आकर्षक वाणी बोलतात.
2.43
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥ २.४३ ॥
कामनांनी भरलेले, स्वर्गालाच परम मानणारे ते भोग आणि ऐश्वर्यासाठी अनेक विशेष क्रियांचे वर्णन करतात, ज्या कर्मफल म्हणून जन्म देतात.
2.44
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥ २.४४ ॥
भोग आणि ऐश्वर्यात आसक्त, त्या वाणीने ज्यांचे चित्त हरण झाले आहे, त्यांची निश्चयात्मक बुद्धी समाधीत स्थिर होत नाही.
2.45
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ २.४५ ॥
वेद त्रिगुणांच्या विषयांविषयी बोलतात. अर्जुना, तू त्रिगुणांच्या पलीकडे जा: द्वंद्वरहित, नित्य सत्त्वात स्थित, योगक्षेमाच्या चिंतेपासून मुक्त आणि आत्मनिष्ठ हो.
2.46
यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके ।
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ २.४६ ॥
सर्व बाजूंनी पाण्याने भरलेले असताना लहान विहिरीचे जितके प्रयोजन, तितकेच ब्रह्म जाणणाऱ्या ज्ञान्यासाठी सर्व वेदांचे प्रयोजन.
2.47
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ २.४७ ॥
तुझा अधिकार फक्त कर्म करण्यावर आहे, त्याच्या फळांवर कधीही नाही. कर्मफळाचा हेतू होऊ नकोस आणि अकर्मातही तुझी आसक्ती नसो.
2.48
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥ २.४८ ॥
धनंजया, योगात स्थिर होऊन, आसक्ती सोडून, यश आणि अपयश यात सम राहून कर्मे कर. या समत्वालाच योग म्हणतात.
2.49
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय ।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥ २.४९ ॥
धनंजया, फळासाठी केलेले कर्म बुद्धियोगापेक्षा फार कनिष्ठ आहे. बुद्धीचा आश्रय घे. फळाची इच्छा धरणारे दीन असतात.
2.50
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ २.५० ॥
बुद्धियुक्त पुरुष याच जीवनात पुण्य आणि पाप दोन्ही सोडतो. म्हणून योगात रममाण हो: कर्मांमधील कौशल्य म्हणजेच योग.
2.51
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ २.५१ ॥
बुद्धियुक्त ज्ञानी कर्मातून निर्माण होणारे फळ सोडून, जन्माच्या बंधनातून मुक्त होऊन, दुःखरहित पद प्राप्त करतात.
2.52
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ २.५२ ॥
जेव्हा तुझी बुद्धी मोहाच्या दलदलीतून पार होईल, तेव्हा ऐकलेल्या आणि ऐकायच्या सर्व गोष्टींविषयी तुला वैराग्य येईल.
2.53
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ।
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥ २.५३ ॥
अनेक परस्परविरोधी उपदेशांनी गोंधळलेली तुझी बुद्धी जेव्हा समाधीत अचल आणि स्थिर होईल, तेव्हा तुला योग प्राप्त होईल.
2.54
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥ २.५४ ॥
अर्जुन म्हणाला: केशवा, समाधीत स्थित असलेल्या स्थितप्रज्ञाची लक्षणे कोणती? तो कसा बोलतो, कसा बसतो, कसा चालतो?
2.55
प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ २.५५ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: पार्था, जेव्हा मनुष्य मनात उठणाऱ्या सर्व कामना पूर्णपणे सोडतो आणि आत्म्याने आत्म्यातच संतुष्ट राहतो, तेव्हा तो स्थितप्रज्ञ म्हटला जातो.
2.56
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ २.५६ ॥
ज्याचे मन दुःखात उद्विग्न होत नाही, सुखात ज्याला लालसा नाही, जो राग, भय आणि क्रोध यांपासून मुक्त आहे, तो स्थिरबुद्धी मुनी म्हटला जातो.
2.57
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २.५७ ॥
जो सर्वत्र अनासक्त आहे, शुभ किंवा अशुभ मिळाल्यावर ना आनंदित होतो ना द्वेष करतो, त्याची प्रज्ञा स्थिर आहे.
2.58
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २.५८ ॥
कासव जसे आपले अवयव आत ओढून घेते, तसे जेव्हा हा पुरुष इंद्रियांना विषयांपासून सर्व बाजूंनी आवरतो, तेव्हा त्याची प्रज्ञा स्थिर होते.
2.59
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ २.५९ ॥
विषयांचे सेवन न करणाऱ्या देहधाऱ्यापासून विषय दूर होतात, पण त्यांची गोडी उरते. परमतत्त्वाचे दर्शन झाल्यावर ती गोडीही नाहीशी होते.
2.60
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥ २.६० ॥
कौंतेया, प्रयत्न करणाऱ्या विवेकी पुरुषाचे मनही ही प्रबळ इंद्रिये बळजबरीने ओढून नेतात.
2.61
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २.६१ ॥
सर्व इंद्रियांना आवरून, माझ्यावर लक्ष केंद्रित करून, योगयुक्त होऊन बसावे. ज्याची इंद्रिये ताब्यात आहेत, त्याची प्रज्ञा स्थिर आहे.
2.62
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।
सङ्गात् संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥ २.६२ ॥
विषयांचे चिंतन करणाऱ्या माणसाची त्यांच्यात आसक्ती निर्माण होते. आसक्तीतून कामना जन्मते, आणि कामनेतून क्रोध उत्पन्न होतो.
2.63
क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ २.६३ ॥
क्रोधातून मोह, मोहातून स्मृतिभ्रम, स्मृतिभ्रंशातून बुद्धिनाश, आणि बुद्धिनाशाने माणसाचा नाश होतो.
2.64
रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् ।
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ २.६४ ॥
पण संयमी पुरुष राग-द्वेषरहित, स्वतःच्या ताब्यातील इंद्रियांनी विषयांमध्ये वावरत प्रसन्नता प्राप्त करतो.
2.65
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥ २.६५ ॥
प्रसन्नतेत सर्व दुःखांचा नाश होतो, कारण प्रसन्नचित्त माणसाची बुद्धी लवकरच स्थिर होते.
2.66
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥ २.६६ ॥
अयुक्त माणसाला बुद्धी नसते, आणि भावनाही नसते. भावनाहीनाला शांती नसते, आणि अशांताला सुख कुठे?
2.67
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥ २.६७ ॥
भटकणाऱ्या इंद्रियांपैकी ज्याच्या मागे मन जाते, ते इंद्रिय त्याची प्रज्ञा हरण करते, जसा वारा पाण्यातील नावेला वाहून नेतो.
2.68
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २.६८ ॥
म्हणून महाबाहो, ज्याची इंद्रिये विषयांपासून सर्व प्रकारे आवरलेली आहेत, त्याची प्रज्ञा स्थिर आहे.
2.69
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ २.६९ ॥
जी सर्व प्राण्यांसाठी रात्र असते, त्यात संयमी जागा असतो; आणि ज्यात प्राणी जागे असतात, ती तत्त्व पाहणाऱ्या मुनीसाठी रात्र असते.
2.70
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं ।
समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे ।
स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ २.७० ॥
जसे सतत भरत असूनही खोलवर अचल राहणाऱ्या समुद्रात नद्यांचे पाणी शिरते, तसे ज्याच्यात सर्व कामना विलीन होतात, तोच शांती मिळवतो; कामनांची इच्छा धरणारा नाही.
2.71
विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः ।
निर्ममो निरहंकारः स शांतिमधिगच्छति ॥ २.७१ ॥
जो पुरुष सर्व कामना सोडून, निःस्पृह, ममतारहित आणि अहंकाररहित होऊन वावरतो, त्याला शांती मिळते.
2.72
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।
स्थित्वाऽस्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥ २.७२ ॥
पार्था, हीच ब्राह्मी स्थिती. ही मिळाल्यावर माणूस पुन्हा मोहित होत नाही. अंतकाळीही यात स्थिर राहून तो ब्रह्मनिर्वाण प्राप्त करतो.