ભગવદ્ ગીતા · અધ્યાય 2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.1
तं तथा कृपयाऽविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ २.१ ॥
સંજય બોલ્યા: કરુણાથી ભરાયેલા, આંસુથી ભરેલી વ્યાકુળ આંખોવાળા, વિષાદમાં ડૂબેલા અર્જુનને મધુસૂદને આ વચન કહ્યું.
2.2
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥ २.२ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા: હે અર્જુન, આ સંકટની ઘડીએ આ મોહ તને ક્યાંથી આવ્યો? તે શ્રેષ્ઠ પુરુષોને શોભતો નથી; તેનાથી ન સ્વર્ગ મળે, ન કીર્તિ.
2.3
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥ २.३ ॥
હે પાર્થ, આ કાયરતાને વશ ન થા; તે તને શોભતી નથી. હે પરંતપ, હૃદયની આ તુચ્છ દુર્બળતા છોડીને ઊભો થા.
2.4
कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥ २.४ ॥
અર્જુન બોલ્યા: હે મધુસૂદન, પૂજનીય ભીષ્મ અને દ્રોણ સામે યુદ્ધમાં હું બાણોથી કેવી રીતે લડું?
2.5
गुरूनहत्वा हि महानुभावान् ।
श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव ।
भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥ २.५ ॥
આ મહાનુભાવ ગુરુજનોને મારવા કરતાં આ લોકમાં ભિક્ષા માગીને જીવવું પણ શ્રેષ્ઠ છે. તેમને મારીને હું જે ભોગ ભોગવીશ તે બધા લોહીથી ખરડાયેલા હશે.
2.6
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो ।
यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।
यानेव हत्वा न जिजीविषाम ।
स्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ २.६ ॥
અમે તેમને જીતીએ કે તેઓ અમને જીતે, બેમાંથી શું શ્રેષ્ઠ છે તે પણ અમે જાણતા નથી. જેમને મારીને અમે જીવવા પણ ન ઇચ્છીએ, તે જ ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો સામે ઊભા છે.
2.7
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः ।
पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः ।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे ।
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥ २.७ ॥
દુર્બળતાએ મારા સ્વભાવને દબાવી દીધો છે; ધર્મ વિશે મારું મન મૂંઝાયેલું છે. મારે માટે નિશ્ચિતપણે જે કલ્યાણકારી હોય તે કહો. હું આપનો શિષ્ય છું, આપને શરણે આવ્યો છું; મને ઉપદેશ આપો.
2.8
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्या ।
द्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धम् ।
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥ २.८ ॥
પૃથ્વી પરનું નિષ્કંટક સમૃદ્ધ રાજ્ય કે દેવોનું આધિપત્ય મળે તોપણ, ઇન્દ્રિયોને સૂકવી નાખનારો આ શોક દૂર કરી શકે એવું કંઈ મને દેખાતું નથી.
2.9
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप ।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥ २.९ ॥
સંજય બોલ્યા: આમ કૃષ્ણને કહીને અર્જુને ગોવિંદને કહ્યું, 'હું યુદ્ધ નહીં કરું', અને મૌન થઈ ગયો.
2.10
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥ २.१० ॥
હે ભારત, ત્યારે બંને સેનાઓની વચ્ચે વિષાદ કરતા અર્જુનને કૃષ્ણે જાણે હસતાં હસતાં આ વચન કહ્યું.
2.11
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ २.११ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા: જેમનો શોક ન કરવો જોઈએ તેમનો તું શોક કરે છે, અને વાતો પંડિત જેવી કરે છે. જ્ઞાનીઓ ન મરેલાનો શોક કરે છે, ન જીવતાનો.
2.12
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥ २.१२ ॥
એવો કોઈ સમય ન હતો જ્યારે હું ન હતો, તું ન હતો કે આ રાજાઓ ન હતા; અને હવે પછી પણ આપણે બધા નહીં હોઈએ એવું થવાનું નથી.
2.13
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥ २.१३ ॥
દેહધારી આત્માને જેમ આ દેહમાં બાળપણ, યુવાની અને વૃદ્ધાવસ્થા આવે છે, તેમ જ બીજો દેહ પણ મળે છે. ધીર પુરુષ આથી મોહ પામતો નથી.
2.14
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ २.१४ ॥
હે કૌંતેય, ઇન્દ્રિયો અને વિષયોના સંયોગથી ટાઢ-તડકો, સુખ-દુઃખ આવે છે. તે આવે છે અને જાય છે, અનિત્ય છે. હે ભારત, તેમને સહન કર.
2.15
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ २.१५ ॥
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, જેને આ વ્યાકુળ કરતા નથી, જે સુખ-દુઃખમાં સમાન રહે છે, તે જ ધીર પુરુષ અમૃતત્વને યોગ્ય છે.
2.16
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ २.१६ ॥
અસતનું અસ્તિત્વ નથી, અને સતનો અભાવ નથી. તત્ત્વદર્શીઓએ આ બંનેનો નિષ્કર્ષ જોયો છે.
2.17
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति ॥ २.१७ ॥
જેનાથી આ બધું વ્યાપેલું છે તેને અવિનાશી જાણ. આ અવ્યયનો નાશ કોઈ કરી શકતું નથી.
2.18
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥ २.१८ ॥
નિત્ય, અવિનાશી અને અપ્રમેય દેહધારી આત્માના આ દેહો નાશવંત કહેવાયા છે. તેથી હે ભારત, યુદ્ધ કર.
2.19
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ २.१९ ॥
જે આને મારનારો માને છે અને જે આને મરાયેલો માને છે, તે બંને જાણતા નથી. આ ન મારે છે, ન મરાય છે.
2.20
न जायते म्रियते वा कदाचि ।
न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो ।
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ २.२० ॥
આ ક્યારેય જન્મતો નથી, મરતો નથી; હોઈને ફરી ન હોનારો નથી. આ અજન્મા, નિત્ય, શાશ્વત અને પુરાતન છે; દેહ મરાય ત્યારે પણ આ મરાતો નથી.
2.21
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥ २.२१ ॥
હે પાર્થ, જે આને અવિનાશી, નિત્ય, અજન્મા અને અવ્યય જાણે છે, તે પુરુષ કોને કેવી રીતે મરાવે અને કોને કેવી રીતે મારે?
2.22
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय ।
नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा ।
न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २.२२ ॥
જેમ માણસ જૂનાં વસ્ત્રો ત્યજીને નવાં ધારણ કરે છે, તેમ દેહધારી આત્મા જૂના દેહો ત્યજીને નવા દેહોમાં પ્રવેશે છે.
2.23
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ २.२३ ॥
આને શસ્ત્રો કાપતાં નથી, અગ્નિ બાળતો નથી, પાણી ભીંજવતું નથી અને પવન સૂકવતો નથી.
2.24
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ २.२४ ॥
આ ન કાપી શકાય, ન બાળી શકાય, ન ભીંજવી શકાય, ન સૂકવી શકાય. આ નિત્ય, સર્વવ્યાપી, સ્થિર, અચળ અને સનાતન છે.
2.25
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ २.२५ ॥
આ અવ્યક્ત, અચિંત્ય અને વિકારરહિત કહેવાય છે. આને આમ જાણીને તારે શોક ન કરવો જોઈએ.
2.26
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥ २.२६ ॥
અને જો તું આને સદા જન્મનારો અને સદા મરનારો માને, તોપણ હે મહાબાહુ, તારે આમ શોક ન કરવો જોઈએ.
2.27
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २.२७ ॥
જે જન્મ્યો છે તેનું મૃત્યુ નિશ્ચિત છે, અને જે મર્યો છે તેનો જન્મ નિશ્ચિત છે. તેથી જે ટાળી શકાય તેમ નથી તેનો તારે શોક ન કરવો જોઈએ.
2.28
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ २.२८ ॥
હે ભારત, પ્રાણીઓ આરંભે અવ્યક્ત, મધ્યમાં વ્યક્ત અને અંતે ફરી અવ્યક્ત હોય છે. તો પછી તેમાં વિલાપ શાનો?
2.29
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन ।
माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति ।
श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ २.२९ ॥
કોઈ આને આશ્ચર્યની જેમ જુએ છે, કોઈ આશ્ચર્યની જેમ વર્ણવે છે, કોઈ આશ્ચર્યની જેમ સાંભળે છે; અને સાંભળીને પણ કોઈ આને જાણતું નથી.
2.30
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २.३० ॥
હે ભારત, સૌના દેહમાં રહેલો આ દેહી સદા અવધ્ય છે. તેથી કોઈ પણ પ્રાણી માટે તારે શોક ન કરવો જોઈએ.
2.31
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ २.३१ ॥
તારા સ્વધર્મને જોતાં પણ તારે ડગવું ન જોઈએ. ધર્મયુદ્ધથી વધીને ક્ષત્રિય માટે બીજું કંઈ કલ્યાણકારી નથી.
2.32
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥ २.३२ ॥
હે પાર્થ, આપમેળે આવી મળેલું, ખુલ્લા સ્વર્ગદ્વાર જેવું આવું યુદ્ધ ભાગ્યશાળી ક્ષત્રિયોને જ મળે છે.
2.33
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि ।
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥ २.३३ ॥
પણ જો તું આ ધર્મયુદ્ધ નહીં કરે, તો સ્વધર્મ અને કીર્તિ ગુમાવીને પાપ પામીશ.
2.34
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
संभावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥ २.३४ ॥
લોકો સદા તારી અપકીર્તિની વાતો કરશે; અને સન્માનિત પુરુષ માટે અપકીર્તિ મૃત્યુ કરતાં પણ વધારે છે.
2.35
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥ २.३५ ॥
મહારથીઓ માનશે કે તું ભયથી યુદ્ધમાંથી હટી ગયો; જેમની નજરમાં તું ખૂબ માનનીય હતો, તેમની નજરમાં તું નાનો થઈ જઈશ.
2.36
अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः ।
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥ २.३६ ॥
તારા શત્રુઓ તારા સામર્થ્યની નિંદા કરતાં ન કહેવા જેવી ઘણી વાતો કહેશે. આનાથી વધુ દુઃખદાયક શું હોય?
2.37
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ २.३७ ॥
મરાઈશ તો સ્વર્ગ પામીશ, જીતીશ તો પૃથ્વી ભોગવીશ. તેથી હે કૌંતેય, યુદ્ધનો નિશ્ચય કરીને ઊભો થા.
2.38
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥ २.३८ ॥
સુખ-દુઃખ, લાભ-હાનિ અને જય-પરાજયને સમાન ગણીને યુદ્ધમાં લાગી જા. એમ કરવાથી તને પાપ નહીં લાગે.
2.39
एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।
बुद्ध्यायुक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥ २.३९ ॥
આ બુદ્ધિ તને સાંખ્યની દૃષ્ટિએ કહેવાઈ. હવે યોગની દૃષ્ટિએ સાંભળ. હે પાર્થ, આ બુદ્ધિથી યુક્ત થઈને તું કર્મબંધન છોડી દઈશ.
2.40
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ २.४० ॥
આ માર્ગમાં આરંભેલો પ્રયત્ન નકામો જતો નથી, અને ઊલટું ફળ પણ મળતું નથી. આ ધર્મનું થોડું પાલન પણ મોટા ભયથી રક્ષણ કરે છે.
2.41
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥ २.४१ ॥
હે કુરુનંદન, આ માર્ગમાં નિશ્ચયાત્મક બુદ્ધિ એક જ, એકાગ્ર હોય છે; પણ અસ્થિર લોકોની બુદ્ધિઓ અનેક શાખાવાળી અને અનંત હોય છે.
2.42
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥ २.४२ ॥
હે પાર્થ, વેદવાક્યોમાં જ રાચતા અવિવેકીઓ, આનાથી આગળ કંઈ નથી એમ કહીને, ફૂલ જેવી આકર્ષક વાણી બોલે છે.
2.43
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥ २.४३ ॥
કામનાઓથી ભરેલા, સ્વર્ગને જ પરમ માનનારા તેઓ ભોગ અને ઐશ્વર્ય માટે અનેક વિશેષ ક્રિયાઓનું વર્ણન કરે છે, જે કર્મફળરૂપે જન્મ આપે છે.
2.44
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥ २.४४ ॥
ભોગ અને ઐશ્વર્યમાં આસક્ત, તે વાણીથી જેમનું ચિત્ત હરાઈ ગયું છે, તેમની નિશ્ચયાત્મક બુદ્ધિ સમાધિમાં સ્થિર થતી નથી.
2.45
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ २.४५ ॥
વેદો ત્રણ ગુણોના વિષયોની વાત કરે છે. હે અર્જુન, તું ત્રણ ગુણોથી પર થા: દ્વંદ્વરહિત, નિત્ય સત્ત્વમાં સ્થિત, યોગક્ષેમની ચિંતાથી મુક્ત અને આત્મનિષ્ઠ બન.
2.46
यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके ।
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ २.४६ ॥
ચારે બાજુ પાણીથી ભરેલું હોય ત્યારે નાના કૂવાનું જેટલું પ્રયોજન, તેટલું જ બ્રહ્મને જાણનાર જ્ઞાની માટે બધા વેદોનું પ્રયોજન.
2.47
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ २.४७ ॥
તારો અધિકાર માત્ર કર્મ કરવામાં છે, તેના ફળમાં ક્યારેય નહીં. કર્મફળનો હેતુ ન બન, અને અકર્મમાં પણ તારી આસક્તિ ન થાઓ.
2.48
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥ २.४८ ॥
હે ધનંજય, યોગમાં સ્થિર થઈને, આસક્તિ છોડીને, સફળતા અને નિષ્ફળતામાં સમાન રહીને કર્મો કર. આ સમત્વને જ યોગ કહે છે.
2.49
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय ।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥ २.४९ ॥
હે ધનંજય, ફળ માટે કરેલું કર્મ બુદ્ધિયોગ કરતાં ઘણું ઊતરતું છે. બુદ્ધિનો આશ્રય લે. ફળની ઇચ્છા રાખનારા દીન છે.
2.50
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ २.५० ॥
બુદ્ધિયુક્ત પુરુષ આ જીવનમાં જ પુણ્ય અને પાપ બંનેને છોડી દે છે. તેથી યોગમાં લાગી જા: કર્મોમાં કુશળતા એ જ યોગ છે.
2.51
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ २.५१ ॥
બુદ્ધિયુક્ત જ્ઞાનીઓ કર્મથી ઉત્પન્ન થતા ફળને છોડીને, જન્મના બંધનથી મુક્ત થઈને, દુઃખરહિત પદને પામે છે.
2.52
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ २.५२ ॥
જ્યારે તારી બુદ્ધિ મોહરૂપી કાદવને પાર કરશે, ત્યારે સાંભળેલું અને સાંભળવાનું બધું તને વૈરાગ્ય આપશે.
2.53
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ।
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥ २.५३ ॥
અનેક વિરોધી ઉપદેશોથી મૂંઝાયેલી તારી બુદ્ધિ જ્યારે સમાધિમાં અચળ અને સ્થિર થશે, ત્યારે તું યોગ પામીશ.
2.54
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥ २.५४ ॥
અર્જુન બોલ્યા: હે કેશવ, સમાધિમાં સ્થિત સ્થિતપ્રજ્ઞનાં લક્ષણ શાં છે? તે કેવી રીતે બોલે છે, કેવી રીતે બેસે છે, કેવી રીતે ચાલે છે?
2.55
प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ २.५५ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા: હે પાર્થ, જ્યારે મનુષ્ય મનમાં ઊઠતી બધી કામનાઓ પૂરેપૂરી છોડી દે છે અને આત્માથી આત્મામાં જ સંતુષ્ટ રહે છે, ત્યારે તે સ્થિતપ્રજ્ઞ કહેવાય છે.
2.56
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ २.५६ ॥
જેનું મન દુઃખમાં ઉદ્વિગ્ન થતું નથી, સુખમાં જેને લાલસા નથી, જે રાગ, ભય અને ક્રોધથી મુક્ત છે, તે સ્થિરબુદ્ધિ મુનિ કહેવાય છે.
2.57
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २.५७ ॥
જે સર્વત્ર અનાસક્ત છે, શુભ કે અશુભ મળતાં ન હરખાય છે ન દ્વેષ કરે છે, તેની પ્રજ્ઞા સ્થિર છે.
2.58
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २.५८ ॥
જેમ કાચબો પોતાનાં અંગો સંકેલી લે છે, તેમ જ્યારે આ પુરુષ ઇન્દ્રિયોને વિષયોમાંથી બધી બાજુથી પાછી ખેંચી લે છે, ત્યારે તેની પ્રજ્ઞા સ્થિર થાય છે.
2.59
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ २.५९ ॥
વિષયોનું સેવન ન કરનાર દેહધારીથી વિષયો દૂર થાય છે, પણ તેનો રસ રહી જાય છે. પરમતત્ત્વનું દર્શન થતાં તે રસ પણ છૂટી જાય છે.
2.60
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥ २.६० ॥
હે કૌંતેય, પ્રયત્ન કરતા વિવેકી પુરુષના મનને પણ આ પ્રબળ ઇન્દ્રિયો બળપૂર્વક હરી લે છે.
2.61
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २.६१ ॥
બધી ઇન્દ્રિયોને વશ કરીને, મારામાં પરાયણ થઈને, યોગયુક્ત થઈને બેસવું. જેની ઇન્દ્રિયો વશમાં છે, તેની પ્રજ્ઞા સ્થિર છે.
2.62
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।
सङ्गात् संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥ २.६२ ॥
વિષયોનું ચિંતન કરનાર માણસને તેમાં આસક્તિ થાય છે. આસક્તિમાંથી કામના જન્મે છે, અને કામનામાંથી ક્રોધ ઉત્પન્ન થાય છે.
2.63
क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ २.६३ ॥
ક્રોધમાંથી મોહ, મોહમાંથી સ્મૃતિભ્રમ, સ્મૃતિભ્રંશમાંથી બુદ્ધિનાશ, અને બુદ્ધિનાશથી માણસનું પતન થાય છે.
2.64
रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् ।
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ २.६४ ॥
પણ સંયમી પુરુષ રાગ-દ્વેષરહિત, પોતાને વશ રાખેલી ઇન્દ્રિયોથી વિષયોમાં વિચરતો પ્રસન્નતા પામે છે.
2.65
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥ २.६५ ॥
પ્રસન્નતામાં બધાં દુઃખોનો નાશ થાય છે, કારણ કે પ્રસન્ન ચિત્તવાળાની બુદ્ધિ જલદી સ્થિર થાય છે.
2.66
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥ २.६६ ॥
અયુક્ત માણસમાં બુદ્ધિ નથી, ભાવના પણ નથી. ભાવનાહીનને શાંતિ નથી, અને અશાંતને સુખ ક્યાંથી?
2.67
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥ २.६७ ॥
વિચરતી ઇન્દ્રિયોમાંથી જેની પાછળ મન જાય છે, તે ઇન્દ્રિય તેની પ્રજ્ઞાને હરી લે છે, જેમ પવન પાણીમાં નાવને તાણી જાય છે.
2.68
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २.६८ ॥
તેથી હે મહાબાહુ, જેની ઇન્દ્રિયો વિષયોમાંથી બધી રીતે વશમાં કરેલી છે, તેની પ્રજ્ઞા સ્થિર છે.
2.69
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ २.६९ ॥
જે બધાં પ્રાણીઓ માટે રાત છે, તેમાં સંયમી જાગે છે; અને જેમાં પ્રાણીઓ જાગે છે, તે તત્ત્વ જોનાર મુનિ માટે રાત છે.
2.70
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं ।
समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे ।
स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ २.७० ॥
જેમ સતત ભરાતો છતાં ઊંડાણમાં અચળ રહેતા સમુદ્રમાં નદીઓનાં પાણી સમાય છે, તેમ જેનામાં બધી કામનાઓ સમાઈ જાય છે તે જ શાંતિ પામે છે; કામનાઓ ઇચ્છનાર નહીં.
2.71
विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः ।
निर्ममो निरहंकारः स शांतिमधिगच्छति ॥ २.७१ ॥
જે પુરુષ બધી કામનાઓ છોડીને, નિઃસ્પૃહ, મમતારહિત અને અહંકારરહિત થઈને વિચરે છે, તે શાંતિ પામે છે.
2.72
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।
स्थित्वाऽस्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥ २.७२ ॥
હે પાર્થ, આ જ બ્રાહ્મી સ્થિતિ છે. આ પામીને માણસ ફરી મોહ પામતો નથી. અંતકાળે પણ આમાં સ્થિર રહીને તે બ્રહ્મનિર્વાણ પામે છે.