ভগবদ্গীতা · অধ্যায় 18
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
18.1
संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।
त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥ १८.१ ॥
অর্জুন বললেন: হে মহাবাহু, হে হৃষীকেশ, হে কেশিনিষূদন, আমি সন্ন্যাস ও ত্যাগের তত্ত্ব পৃথকভাবে জানতে চাই।
18.2
काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः ।
सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥ १८.२ ॥
শ্রীভগবান বললেন: কামনাপ্রসূত কর্মের ত্যাগকে জ্ঞানীরা সন্ন্যাস বলে জানেন, আর বিচক্ষণেরা সমস্ত কর্মফলের ত্যাগকে ত্যাগ বলেন।
18.3
त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥ १८.३ ॥
কিছু মনীষী বলেন, কর্ম দোষযুক্ত বলে ত্যাজ্য; আবার অন্যেরা বলেন, যজ্ঞ, দান ও তপস্যারূপ কর্ম ত্যাগ করা উচিত নয়।
18.4
निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।
त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः ॥ १८.४ ॥
হে ভরতশ্রেষ্ঠ, সেই ত্যাগ বিষয়ে আমার সিদ্ধান্ত শোনো; কারণ হে পুরুষশ্রেষ্ঠ, ত্যাগ তিন প্রকার বলে কথিত।
18.5
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।
यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ १८.५ ॥
যজ্ঞ, দান ও তপস্যারূপ কর্ম ত্যাজ্য নয়, তা অবশ্যই করণীয়; কারণ যজ্ঞ, দান ও তপস্যা মনীষীদের পবিত্র করে।
18.6
एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।
कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ १८.६ ॥
কিন্তু হে পার্থ, এই কর্মগুলিও আসক্তি ও ফল ত্যাগ করে করা উচিত; এই আমার নিশ্চিত ও উত্তম মত।
18.7
नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।
मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥ १८.७ ॥
নিয়ত কর্মের সন্ন্যাস উচিত নয়। মোহবশত তার পরিত্যাগকে তামস বলা হয়েছে।
18.8
दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।
स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥ १८.८ ॥
যে কর্মকে কেবল দুঃখজনক মনে করে দৈহিক ক্লেশের ভয়ে ত্যাগ করে, সে রাজস ত্যাগ করে ত্যাগের ফল কখনোই লাভ করে না।
18.9
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।
सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥ १८.९ ॥
হে অর্জুন, "এটি করণীয়" এই ভেবে আসক্তি ও ফল ত্যাগ করে যে নিয়ত কর্ম করা হয়, সেই ত্যাগকে সাত্ত্বিক বলে গণ্য করা হয়।
18.10
न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।
त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥ १८.१० ॥
সত্ত্বগুণে পূর্ণ, মেধাবী, সংশয়মুক্ত ত্যাগী অপ্রিয় কর্মকে দ্বেষ করে না এবং প্রিয় কর্মে আসক্ত হয় না।
18.11
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।
यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ १८.११ ॥
দেহধারীর পক্ষে কর্ম সম্পূর্ণভাবে ত্যাগ করা সম্ভব নয়; কিন্তু যে কর্মফল ত্যাগ করে, সে-ই ত্যাগী বলে অভিহিত হয়।
18.12
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।
भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥ १८.१२ ॥
অনিষ্ট, ইষ্ট ও মিশ্র—এই তিন প্রকার কর্মফল অত্যাগীদের মৃত্যুর পরে লাভ হয়, কিন্তু সন্ন্যাসীদের কখনও নয়।
18.13
पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।
सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥ १८.१३ ॥
হে মহাবাহু, সকল কর্মের সিদ্ধির জন্য সাংখ্য সিদ্ধান্তে বলা এই পাঁচটি কারণ আমার কাছ থেকে জেনে নাও।
18.14
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।
विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ १८.१४ ॥
অধিষ্ঠান, কর্তা, নানা প্রকার করণ, বিবিধ পৃথক চেষ্টা, এবং পঞ্চমটি দৈব।
18.15
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।
न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥ १८.१५ ॥
মানুষ দেহ, বাক্য ও মন দিয়ে যে কর্মই আরম্ভ করে, তা ন্যায্য হোক বা বিপরীত, এই পাঁচটিই তার কারণ।
18.16
तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥ १८.१६ ॥
এমন হলেও যে অপরিণত বুদ্ধির কারণে কেবল আত্মাকেই কর্তা বলে দেখে, সেই দুর্মতি প্রকৃতপক্ষে দেখে না।
18.17
यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।
हत्वापि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥ १८.१७ ॥
যার অহংকারের ভাব নেই, যার বুদ্ধি লিপ্ত হয় না, সে এই সব লোককে হত্যা করলেও হত্যা করে না এবং আবদ্ধও হয় না।
18.18
ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।
करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥ १८.१८ ॥
জ্ঞান, জ্ঞেয় ও জ্ঞাতা — এই তিন কর্মের প্রেরণা; করণ, কর্ম ও কর্তা — এই তিন কর্মের সংগ্রহ।
18.19
ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।
प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥ १८.१९ ॥
গুণসংখ্যান শাস্ত্রে জ্ঞান, কর্ম ও কর্তা গুণভেদে তিন প্রকারই বলা হয়েছে। সেগুলিও যথাযথভাবে শোনো।
18.20
सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।
अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥ १८.२० ॥
যে জ্ঞানের দ্বারা মানুষ সমস্ত প্রাণীর মধ্যে এক অবিনাশী ভাবকে, বিভক্তের মধ্যে অবিভক্তরূপে দেখে, সেই জ্ঞানকে সাত্ত্বিক বলে জেনো।
18.21
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् ।
वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥ १८.२१ ॥
কিন্তু যে জ্ঞান সমস্ত প্রাণীর মধ্যে ভিন্ন ভিন্ন প্রকারের নানা ভাবকে পৃথক পৃথক রূপে জানে, সেই জ্ঞানকে রাজসিক বলে জেনো।
18.22
यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।
अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १८.२२ ॥
আর যে জ্ঞান একটিমাত্র কার্যকেই সম্পূর্ণ মনে করে তাতে আসক্ত থাকে, যা যুক্তিহীন, তত্ত্বার্থহীন ও তুচ্ছ, তাকে তামসিক বলা হয়েছে।
18.23
नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।
अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥ १८.२३ ॥
যে কর্ম নিয়ত, আসক্তিরহিত, রাগ-দ্বেষ ছাড়া সম্পাদিত এবং ফলের আকাঙ্ক্ষাহীন ব্যক্তির দ্বারা কৃত, তাকে সাত্ত্বিক বলা হয়।
18.24
यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।
क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥ १८.२४ ॥
কিন্তু যে কর্ম কামনাপূরণের আকাঙ্ক্ষী ব্যক্তি দ্বারা, অথবা অহংকারের সঙ্গে, বহু পরিশ্রমে করা হয়, তাকে রাজসিক বলা হয়েছে।
18.25
अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम् ।
मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥ १८.२५ ॥
পরিণাম, ক্ষয়, হিংসা এবং নিজের সামর্থ্য বিবেচনা না করে মোহবশত যে কর্ম আরম্ভ করা হয়, তাকে তামসিক বলা হয়।
18.26
मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।
सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥ १८.२६ ॥
যে কর্তা আসক্তিমুক্ত, অহংকারের কথা বলেন না, ধৈর্য ও উৎসাহে যুক্ত এবং সিদ্ধি ও অসিদ্ধিতে নির্বিকার, তাঁকে সাত্ত্বিক বলা হয়।
18.27
रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।
हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥ १८.२७ ॥
যে কর্তা আসক্ত, কর্মফলের প্রত্যাশী, লোভী, হিংসাপরায়ণ, অশুচি এবং হর্ষ ও শোকে আন্দোলিত, তাকে রাজসিক বলা হয়েছে।
18.28
अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः ।
विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥ १८.२८ ॥
যে কর্তা অসংযত, অমার্জিত, অনমনীয়, শঠ, পরের অনিষ্টকারী, অলস, বিষাদগ্রস্ত ও দীর্ঘসূত্রী, তাকে তামসিক বলা হয়।
18.29
बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु ।
प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय ॥ १८.२९ ॥
হে ধনঞ্জয়, গুণ অনুসারে বুদ্ধি ও ধৃতির তিন প্রকার ভেদ সম্পূর্ণভাবে ও পৃথকভাবে বলছি, শোনো।
18.30
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।
बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ १८.३० ॥
হে পার্থ, যে বুদ্ধি প্রবৃত্তি ও নিবৃত্তি, কর্তব্য ও অকর্তব্য, ভয় ও অভয়, বন্ধন ও মোক্ষ জানে, সেই বুদ্ধি সাত্ত্বিকী।
18.31
यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।
अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥ १८.३१ ॥
হে পার্থ, যে বুদ্ধির দ্বারা মানুষ ধর্ম ও অধর্ম, কর্তব্য ও অকর্তব্যকে যথাযথভাবে জানে না, সেই বুদ্ধি রাজসিক।
18.32
अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता ।
सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥ १८.३२ ॥
হে পার্থ, যে বুদ্ধি অন্ধকারে আবৃত হয়ে অধর্মকে ধর্ম বলে মনে করে এবং সব বিষয়কে বিপরীত ভাবে দেখে, সেই বুদ্ধি তামসিক।
18.33
धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः ।
योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ १८.३३ ॥
হে পার্থ, যে অবিচল ধৃতির দ্বারা মানুষ যোগের মাধ্যমে মন, প্রাণ ও ইন্দ্রিয়ের ক্রিয়াকে ধারণ করে, সেই ধৃতি সাত্ত্বিক।
18.34
यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन ।
प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥ १८.३४ ॥
কিন্তু হে অর্জুন, যে ধৃতির দ্বারা মানুষ আসক্তিবশে ফলের আকাঙ্ক্ষা করে ধর্ম, কাম ও অর্থকে ধারণ করে, হে পার্থ, সেই ধৃতি রাজসিক।
18.35
यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च ।
न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥ १८.३५ ॥
হে পার্থ, যে ধৃতির দ্বারা দুর্বুদ্ধি মানুষ নিদ্রা, ভয়, শোক, বিষাদ ও মদ ত্যাগ করে না, সেই ধৃতি তামসিক।
18.36
सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ ।
अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥ १८.३६ ॥
হে ভরতর্ষভ, এখন আমার কাছে তিন প্রকার সুখের কথা শোনো, যাতে মানুষ অভ্যাসের দ্বারা রমণ করে এবং দুঃখের অবসান লাভ করে।
18.37
यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् ।
तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥ १८.३७ ॥
যা প্রথমে বিষের মতো কিন্তু পরিণামে অমৃতের মতো, নিজের বুদ্ধির প্রসন্নতা থেকে জাত সেই সুখকে সাত্ত্বিক বলা হয়েছে।
18.38
विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् ।
परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥ १८.३८ ॥
বিষয় ও ইন্দ্রিয়ের সংযোগ থেকে যা উৎপন্ন, প্রথমে অমৃতের মতো কিন্তু পরিণামে বিষের মতো, সেই সুখকে রাজসিক বলে মনে করা হয়।
18.39
यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।
निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १८.३९ ॥
যে সুখ প্রথমে ও পরিণামেও আত্মাকে মোহিত করে, এবং নিদ্রা, আলস্য ও প্রমাদ থেকে উৎপন্ন, তাকে তামসিক বলা হয়েছে।
18.40
न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।
सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्ति्रभिर्गुणैः ॥ १८.४० ॥
পৃথিবীতে বা স্বর্গে দেবতাদের মধ্যেও এমন কোনো প্রাণী নেই যে প্রকৃতিজাত এই তিন গুণ থেকে মুক্ত।
18.41
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप ।
कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥ १८.४१ ॥
হে পরন্তপ, ব্রাহ্মণ, ক্ষত্রিয়, বৈশ্য ও শূদ্রদের কর্ম তাদের স্বভাবজাত গুণ অনুসারে বিভক্ত করা হয়েছে।
18.42
शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥ १८.४२ ॥
শম, দম, তপস্যা, শৌচ, ক্ষমা, সরলতা, জ্ঞান, বিজ্ঞান ও আস্তিক্য — এগুলি ব্রাহ্মণের স্বভাবজাত কর্ম।
18.43
शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।
दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥ १८.४३ ॥
শৌর্য, তেজ, ধৈর্য, দক্ষতা, যুদ্ধে পলায়ন না করা, দান এবং প্রভুভাব — এগুলি ক্ষত্রিয়ের স্বভাবজাত কর্ম।
18.44
कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।
परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥ १८.४४ ॥
কৃষি, গোরক্ষা ও বাণিজ্য বৈশ্যের স্বভাবজাত কর্ম; আর সেবামূলক কর্ম শূদ্রেরও স্বভাবজাত কর্ম।
18.45
स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।
स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥ १८.४५ ॥
নিজ নিজ কর্মে নিরত মানুষ পূর্ণ সিদ্ধি লাভ করে। নিজ কর্মে নিরত ব্যক্তি কীভাবে সিদ্ধি লাভ করে, তা শোনো।
18.46
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ॥ १८.४६ ॥
যাঁর থেকে সকল প্রাণীর উৎপত্তি এবং যাঁর দ্বারা এই সমস্ত পরিব্যাপ্ত, তাঁকে নিজ কর্মের দ্বারা অর্চনা করে মানুষ সিদ্ধি লাভ করে।
18.47
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ १८.४७ ॥
উত্তমরূপে অনুষ্ঠিত পরধর্মের চেয়ে গুণহীন হলেও স্বধর্ম শ্রেয়। স্বভাবনির্দিষ্ট কর্ম করে মানুষ পাপ প্রাপ্ত হয় না।
18.48
सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।
सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥ १८.४८ ॥
হে কৌন্তেয়, সহজাত কর্ম দোষযুক্ত হলেও ত্যাগ করা উচিত নয়; কারণ ধোঁয়ায় যেমন আগুন ঢাকা থাকে, তেমনি সকল উদ্যোগ দোষে আবৃত।
18.49
असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।
नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति ॥ १८.४९ ॥
যার বুদ্ধি সর্বত্র অনাসক্ত, যে আত্মজয়ী ও স্পৃহাহীন, সে সন্ন্যাসের দ্বারা নৈষ্কর্ম্যের পরম সিদ্ধি লাভ করে।
18.50
सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे ।
समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥ १८.५० ॥
হে কৌন্তেয়, সিদ্ধিপ্রাপ্ত ব্যক্তি যেভাবে জ্ঞানের পরম নিষ্ঠা ব্রহ্মকে লাভ করে, তা সংক্ষেপে আমার কাছ থেকে জেনে নাও।
18.51
बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य च ।
शब्दादीन् विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥ १८.५१ ॥
বিশুদ্ধ বুদ্ধিযুক্ত হয়ে, ধৃতি দ্বারা নিজেকে সংযত করে, শব্দ প্রভৃতি বিষয় ত্যাগ করে এবং রাগ-দ্বেষ দূর করে,
18.52
विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।
ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ १८.५२ ॥
নির্জনবাসী, মিতাহারী, বাক্য, দেহ ও মন সংযত করে, সর্বদা ধ্যানযোগপরায়ণ হয়ে এবং বৈরাগ্য আশ্রয় করে,
18.53
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।
विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १८.५३ ॥
অহংকার, বল, দর্প, কাম, ক্রোধ ও পরিগ্রহ ত্যাগ করে, মমত্বহীন ও শান্ত হয়ে সে ব্রহ্মভাব লাভের যোগ্য হয়।
18.54
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।
समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥ १८.५४ ॥
ব্রহ্মভূত, প্রসন্নচিত্ত ব্যক্তি শোক করে না, আকাঙ্ক্ষাও করে না। সকল প্রাণীতে সমভাবাপন্ন হয়ে সে আমার পরা ভক্তি লাভ করে।
18.55
भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।
ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥ १८.५५ ॥
ভক্তির দ্বারা সে আমাকে তত্ত্বত জানে—আমি কতখানি এবং কে; তারপর আমাকে তত্ত্বত জেনে সে অনন্তর আমাতে প্রবেশ করে।
18.56
सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।
मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ १८.५६ ॥
আমার আশ্রয় নিয়ে সর্বদা সমস্ত কর্ম করেও সে আমার প্রসাদে শাশ্বত, অব্যয় পদ লাভ করে।
18.57
चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।
बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥ १८.५७ ॥
মনে মনে সমস্ত কর্ম আমাতে সমর্পণ করে, আমাকে পরম জেনে, বুদ্ধিযোগের আশ্রয় নিয়ে, সর্বদা আমাতে চিত্ত স্থির রাখো।
18.58
मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।
अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥ १८.५८ ॥
আমাতে চিত্ত রেখে তুমি আমার প্রসাদে সমস্ত বাধা অতিক্রম করবে; কিন্তু যদি অহংকারবশত তুমি না শোনো, তবে বিনষ্ট হবে।
18.59
यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।
मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥ १८.५९ ॥
অহংকারের আশ্রয় নিয়ে যদি তুমি ভাবো “আমি যুদ্ধ করব না”, তবে তোমার এই সংকল্প মিথ্যা; তোমার প্রকৃতিই তোমাকে তাতে নিযুক্ত করবে।
18.60
स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।
कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत् ॥ १८.६० ॥
হে কৌন্তেয়, স্বভাবজাত নিজ কর্মে আবদ্ধ হয়ে, মোহবশত যা তুমি করতে চাও না, তা-ও তুমি অবশ হয়ে করবে।
18.61
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।
भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ १८.६१ ॥
হে অর্জুন, ঈশ্বর সকল প্রাণীর হৃদয়দেশে অবস্থান করেন এবং যন্ত্রে আরূঢ় সকল প্রাণীকে তাঁর মায়া দ্বারা ঘোরান।
18.62
तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।
तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥ १८.६२ ॥
হে ভারত, সর্বভাবে তাঁরই শরণ নাও। তাঁর প্রসাদে তুমি পরম শান্তি ও শাশ্বত ধাম লাভ করবে।
18.63
इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया ।
विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥ १८.६३ ॥
এইভাবে গুহ্য থেকেও গুহ্যতর জ্ঞান আমি তোমাকে বললাম। এটি সম্পূর্ণভাবে বিচার করে যেমন ইচ্ছা তেমন করো।
18.64
सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः ।
इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ १८.६४ ॥
সর্বাপেক্ষা গুহ্যতম আমার পরম বাক্য আবার শোনো। তুমি আমার অতি প্রিয়, তাই তোমার হিতের কথা বলব।
18.65
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥ १८.६५ ॥
আমাতে মন রাখো, আমার ভক্ত হও, আমার যজন করো, আমাকে প্রণাম করো। তুমি আমাকেই লাভ করবে; আমি তোমার কাছে সত্য প্রতিজ্ঞা করছি, কারণ তুমি আমার প্রিয়।
18.66
सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ १८.६६ ॥
সকল ধর্ম পরিত্যাগ করে একমাত্র আমার শরণ নাও। আমি তোমাকে সকল পাপ থেকে মুক্ত করব; শোক করো না।
18.67
इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।
न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥ १८.६७ ॥
এটি তুমি কখনও তপস্যাহীনকে, ভক্তিহীনকে, শুনতে অনিচ্ছুককে, এবং যে আমার প্রতি অসূয়া পোষণ করে তাকে বলবে না।
18.68
य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।
भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ॥ १८.६८ ॥
যে এই পরম গুহ্য তত্ত্ব আমার ভক্তদের মধ্যে বলবে, সে আমার প্রতি পরম ভক্তি করে নিঃসন্দেহে আমাকেই লাভ করবে।
18.69
न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।
भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥ १८.६९ ॥
মানুষের মধ্যে তার চেয়ে আমার অধিক প্রিয়কারী কেউ নেই, আর পৃথিবীতে তার চেয়ে আমার প্রিয়তর অন্য কেউ হবেও না।
18.70
अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।
ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥ १८.७० ॥
আর যে আমাদের দুজনের এই ধর্মময় সংবাদ অধ্যয়ন করবে, তার দ্বারা আমি জ্ঞানযজ্ঞে পূজিত হব, এই আমার মত।
18.71
श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः ।
सोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ॥ १८.७१ ॥
যে মানুষ শ্রদ্ধাবান ও অসূয়ামুক্ত হয়ে এটি কেবল শোনেও, সেও মুক্ত হয়ে পুণ্যকর্মীদের শুভ লোকসমূহ লাভ করবে।
18.72
कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।
कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय ॥ १८.७२ ॥
হে পার্থ, তুমি কি একাগ্র চিত্তে এটি শুনেছ? হে ধনঞ্জয়, তোমার অজ্ঞানজনিত মোহ কি নষ্ট হয়েছে?
18.73
नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत ।
स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥ १८.७३ ॥
অর্জুন বললেন: হে অচ্যুত, তোমার কৃপায় আমার মোহ নষ্ট হয়েছে, আমি স্মৃতি ফিরে পেয়েছি। আমি সংশয়মুক্ত হয়ে স্থির আছি; তোমার বাক্য পালন করব।
18.74
इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।
संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ १८.७४ ॥
সঞ্জয় বললেন: এইভাবে আমি বাসুদেব ও মহাত্মা পার্থের এই অদ্ভুত, রোমাঞ্চকর সংলাপ শুনেছি।
18.75
व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् ।
योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥ १८.७५ ॥
ব্যাসদেবের কৃপায় আমি যোগেশ্বর কৃষ্ণের নিজমুখে সাক্ষাৎ বলা এই পরম গুহ্য যোগ শুনেছি।
18.76
राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् ।
केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ॥ १८.७६ ॥
হে রাজন, কেশব ও অর্জুনের এই অদ্ভুত ও পুণ্য সংলাপ বারবার স্মরণ করে আমি বারবার আনন্দিত হচ্ছি।
18.77
तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।
विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥ १८.७७ ॥
হে রাজন, হরির সেই অত্যদ্ভুত রূপ বারবার স্মরণ করে আমার মহা বিস্ময় জাগে, আর আমি বারবার আনন্দিত হই।
18.78
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।
तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम।।18.78 ॥ १८.७८ ॥
যেখানে যোগেশ্বর কৃষ্ণ, যেখানে ধনুর্ধর পার্থ, সেখানেই শ্রী, বিজয়, ঐশ্বর্য ও অটল নীতি বিরাজ করে—এই আমার অভিমত।