भगवद्गीता · अध्याय 18
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
18.1
संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।
त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥ १८.१ ॥
अर्जुन म्हणाला: हे महाबाहो, हे हृषीकेशा, हे केशिनिषूदना, संन्यास आणि त्याग यांचे तत्त्व मला वेगवेगळे जाणून घ्यायचे आहे.
18.2
काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः ।
सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥ १८.२ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: काम्य कर्मांच्या त्यागाला ज्ञानी संन्यास म्हणून जाणतात, आणि विचारवंत सर्व कर्मफलांच्या त्यागाला त्याग म्हणतात.
18.3
त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥ १८.३ ॥
काही मनीषी म्हणतात की कर्म दोषयुक्त असल्याने त्याज्य आहे; तर इतर म्हणतात की यज्ञ, दान आणि तप ही कर्मे सोडू नयेत.
18.4
निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।
त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः ॥ १८.४ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, त्या त्यागाविषयी माझा निश्चय ऐक; कारण हे पुरुषश्रेष्ठा, त्याग तीन प्रकारचा सांगितला आहे.
18.5
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।
यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ १८.५ ॥
यज्ञ, दान आणि तप ही कर्मे त्याज्य नाहीत, ती अवश्य करावीत; कारण यज्ञ, दान आणि तप मनीषींना पवित्र करतात.
18.6
एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।
कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ १८.६ ॥
परंतु हे पार्था, ही कर्मेसुद्धा आसक्ती आणि फळे सोडून करावीत; हे माझे निश्चित आणि उत्तम मत आहे.
18.7
नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।
मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥ १८.७ ॥
नियत कर्माचा संन्यास योग्य नाही. मोहामुळे केलेला त्याचा त्याग तामस म्हटला आहे.
18.8
दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।
स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥ १८.८ ॥
जो कर्म केवळ दुःखदायक आहे असे समजून शारीरिक कष्टाच्या भीतीने ते सोडतो, तो राजस त्याग करून त्यागाचे फळ मुळीच मिळवत नाही.
18.9
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।
सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥ १८.९ ॥
अर्जुना, "हे करणे कर्तव्य आहे" असे समजून आसक्ती आणि फळ सोडून जे नियत कर्म केले जाते, तो त्याग सात्त्विक मानला जातो.
18.10
न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।
त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥ १८.१० ॥
सत्त्वाने युक्त, बुद्धिमान, संशय नाहीसा झालेला त्यागी अप्रिय कर्माचा द्वेष करत नाही आणि प्रिय कर्मात आसक्त होत नाही.
18.11
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।
यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ १८.११ ॥
देहधारी व्यक्तीला कर्मे पूर्णपणे सोडणे शक्य नाही; पण जो कर्मफळाचा त्याग करतो, तोच त्यागी म्हटला जातो.
18.12
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।
भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥ १८.१२ ॥
अनिष्ट, इष्ट आणि मिश्र असे तीन प्रकारचे कर्मफळ त्याग न करणाऱ्यांना मृत्यूनंतर मिळते, पण संन्याशांना कधीही नाही.
18.13
पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।
सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥ १८.१३ ॥
हे महाबाहो, सर्व कर्मांच्या सिद्धीसाठी सांख्य सिद्धांतात सांगितलेली ही पाच कारणे माझ्याकडून जाणून घे.
18.14
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।
विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ १८.१४ ॥
अधिष्ठान, कर्ता, निरनिराळी करणे, विविध वेगवेगळ्या चेष्टा, आणि पाचवे दैव.
18.15
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।
न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥ १८.१५ ॥
मनुष्य शरीर, वाणी आणि मन यांनी जे कर्म आरंभतो, ते योग्य असो वा विपरीत, त्याची ही पाच कारणे आहेत.
18.16
तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥ १८.१६ ॥
असे असताना, जो असंस्कारित बुद्धीमुळे केवळ आत्म्यालाच कर्ता पाहतो, तो दुर्मती खरे पाहत नाही.
18.17
यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।
हत्वापि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥ १८.१७ ॥
ज्याच्यात अहंकाराचा भाव नाही, ज्याची बुद्धी लिप्त होत नाही, तो या लोकांना मारूनही मारत नाही आणि बद्धही होत नाही.
18.18
ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।
करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥ १८.१८ ॥
ज्ञान, ज्ञेय आणि ज्ञाता ही तीन प्रकारची कर्मप्रेरणा आहे; करण, कर्म आणि कर्ता हा तीन प्रकारचा कर्मसंग्रह आहे.
18.19
ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।
प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥ १८.१९ ॥
गुणांची गणना करणाऱ्या शास्त्रात ज्ञान, कर्म आणि कर्ता गुणभेदाने तीन प्रकारचेच सांगितले आहेत. तेही यथार्थपणे ऐक.
18.20
सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।
अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥ १८.२० ॥
ज्या ज्ञानाने मनुष्य सर्व प्राण्यांमध्ये एकच अविनाशी भाव, विभक्तांमध्ये अविभक्त असा पाहतो, ते ज्ञान सात्त्विक जाण.
18.21
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् ।
वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥ १८.२१ ॥
परंतु जे ज्ञान सर्व प्राण्यांमध्ये वेगवेगळ्या प्रकारचे अनेक भाव वेगळेपणाने जाणते, ते ज्ञान राजस जाण.
18.22
यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।
अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १८.२२ ॥
आणि जे ज्ञान एकाच कार्याला जणू तेच सर्व आहे असे मानून त्यात आसक्त राहते, जे निष्कारण, तत्त्वार्थरहित आणि अल्प आहे, ते तामस म्हटले आहे.
18.23
नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।
अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥ १८.२३ ॥
जे कर्म नियत, आसक्तिरहित, राग-द्वेषाविना केलेले आणि फळाची इच्छा नसलेल्याने केलेले असते, ते सात्त्विक म्हटले जाते.
18.24
यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।
क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥ १८.२४ ॥
परंतु जे कर्म कामनांची इच्छा करणाऱ्याकडून, किंवा अहंकाराने, खूप परिश्रमाने केले जाते, ते राजस म्हटले आहे.
18.25
अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम् ।
मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥ १८.२५ ॥
परिणाम, हानी, हिंसा आणि स्वतःचे सामर्थ्य यांचा विचार न करता मोहामुळे जे कर्म आरंभिले जाते, ते तामस म्हटले जाते.
18.26
मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।
सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥ १८.२६ ॥
आसक्तीपासून मुक्त, अहंकाराची भाषा न करणारा, धैर्य आणि उत्साहाने युक्त, यश आणि अपयश यांत निर्विकार असा कर्ता सात्त्विक म्हटला जातो.
18.27
रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।
हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥ १८.२७ ॥
रागी, कर्मफलाची इच्छा करणारा, लोभी, हिंसक स्वभावाचा, अशुद्ध आणि हर्ष-शोकाने युक्त असा कर्ता राजस म्हटला गेला आहे.
18.28
अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः ।
विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥ १८.२८ ॥
अयुक्त, असंस्कृत, ताठर, कपटी, इतरांचे अहित करणारा, आळशी, खिन्न आणि चालढकल करणारा असा कर्ता तामस म्हटला जातो.
18.29
बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु ।
प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय ॥ १८.२९ ॥
धनंजया, गुणांनुसार बुद्धीचे आणि धृतीचेही तीन प्रकारचे भेद मी संपूर्णपणे आणि वेगवेगळे सांगतो, ते ऐक.
18.30
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।
बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ १८.३० ॥
पार्था, जी बुद्धी प्रवृत्ती आणि निवृत्ती, कर्तव्य आणि अकर्तव्य, भय आणि अभय, बंधन आणि मोक्ष जाणते, ती बुद्धी सात्त्विक होय.
18.31
यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।
अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥ १८.३१ ॥
पार्था, ज्या बुद्धीने मनुष्य धर्म आणि अधर्म, कर्तव्य आणि अकर्तव्य यांना यथार्थपणे जाणत नाही, ती बुद्धी राजसी होय.
18.32
अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता ।
सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥ १८.३२ ॥
पार्था, अंधाराने झाकलेली जी बुद्धी अधर्माला धर्म मानते आणि सर्व गोष्टी उलट्या समजते, ती बुद्धी तामसी होय.
18.33
धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः ।
योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ १८.३३ ॥
पार्था, ज्या अढळ धृतीने मनुष्य योगाद्वारे मन, प्राण आणि इंद्रियांच्या क्रिया धारण करतो, ती धृती सात्त्विक होय.
18.34
यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन ।
प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥ १८.३४ ॥
परंतु अर्जुना, ज्या धृतीने मनुष्य आसक्तीने फळाची इच्छा धरून धर्म, काम आणि अर्थ यांना धरून ठेवतो, पार्था, ती धृती राजसी होय.
18.35
यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च ।
न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥ १८.३५ ॥
पार्था, ज्या धृतीमुळे दुर्बुद्धी मनुष्य झोप, भय, शोक, विषाद आणि मद सोडत नाही, ती धृती तामसी होय.
18.36
सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ ।
अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥ १८.३६ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, आता माझ्याकडून तीन प्रकारच्या सुखाविषयी ऐक, ज्यात मनुष्य अभ्यासाने रमतो आणि दुःखाचा अंत गाठतो.
18.37
यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् ।
तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥ १८.३७ ॥
जे आरंभी विषासारखे पण परिणामी अमृतासारखे असते, आपल्या बुद्धीच्या प्रसन्नतेतून उत्पन्न होणारे ते सुख सात्त्विक म्हटले आहे.
18.38
विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् ।
परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥ १८.३८ ॥
विषय आणि इंद्रियांच्या संयोगातून उत्पन्न होणारे, आरंभी अमृतासारखे पण परिणामी विषासारखे असणारे ते सुख राजस मानले आहे.
18.39
यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।
निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १८.३९ ॥
जे सुख आरंभी आणि परिणामीही आत्म्याला मोहित करते, आणि निद्रा, आळस व प्रमाद यांतून उत्पन्न होते, ते तामस म्हटले आहे.
18.40
न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।
सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्ति्रभिर्गुणैः ॥ १८.४० ॥
पृथ्वीवर किंवा स्वर्गात देवांमध्येही असा कोणताही प्राणी नाही जो प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेल्या या तीन गुणांपासून मुक्त आहे.
18.41
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप ।
कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥ १८.४१ ॥
हे परंतपा, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र यांची कर्मे त्यांच्या स्वभावातून उत्पन्न झालेल्या गुणांनुसार विभागली गेली आहेत.
18.42
शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥ १८.४२ ॥
शम, दम, तप, शुचिता, क्षमा, सरळपणा, ज्ञान, विज्ञान आणि आस्तिक्य — ही स्वभावातून उत्पन्न झालेली ब्राह्मणाची कर्मे आहेत.
18.43
शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।
दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥ १८.४३ ॥
शौर्य, तेज, धैर्य, दक्षता, युद्धातून पळून न जाणे, दान आणि स्वामिभाव — ही क्षत्रियाची स्वभावजन्य कर्मे आहेत.
18.44
कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।
परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥ १८.४४ ॥
शेती, गोरक्षण आणि व्यापार ही वैश्याची स्वभावजन्य कर्मे आहेत; आणि सेवारूप कर्म हे शूद्राचेही स्वभावजन्य कर्म आहे.
18.45
स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।
स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥ १८.४५ ॥
आपापल्या कर्मात रत असलेला मनुष्य पूर्ण सिद्धी प्राप्त करतो. स्वकर्मात रत असलेला मनुष्य सिद्धी कशी मिळवतो, ते ऐक.
18.46
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ॥ १८.४६ ॥
ज्याच्यापासून सर्व प्राण्यांची उत्पत्ती झाली आहे आणि ज्याने हे सर्व व्यापले आहे, त्याची स्वकर्माने पूजा करून मनुष्य सिद्धी प्राप्त करतो.
18.47
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ १८.४७ ॥
उत्तम प्रकारे आचरलेल्या परधर्मापेक्षा गुणरहित असला तरी स्वधर्म श्रेष्ठ आहे. स्वभावनियत कर्म करणारा पाप प्राप्त करत नाही.
18.48
सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।
सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥ १८.४८ ॥
कौंतेया, सहज कर्म दोषयुक्त असले तरी त्याचा त्याग करू नये; कारण धुराने अग्नी जसा झाकलेला असतो, तसे सर्व आरंभ दोषाने झाकलेले असतात.
18.49
असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।
नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति ॥ १८.४९ ॥
ज्याची बुद्धी सर्वत्र अनासक्त आहे, ज्याने स्वतःला जिंकले आहे आणि जो स्पृहारहित आहे, तो संन्यासाद्वारे नैष्कर्म्याची परम सिद्धी प्राप्त करतो.
18.50
सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे ।
समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥ १८.५० ॥
कौंतेया, सिद्धी प्राप्त झालेला मनुष्य ज्ञानाची परम निष्ठा असलेल्या ब्रह्माला कसा प्राप्त होतो, ते थोडक्यात माझ्याकडून जाणून घे.
18.51
बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य च ।
शब्दादीन् विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥ १८.५१ ॥
विशुद्ध बुद्धीने युक्त होऊन, धैर्याने स्वतःला नियंत्रित करून, शब्द आदी विषयांचा त्याग करून आणि राग-द्वेष दूर सारून,
18.52
विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।
ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ १८.५२ ॥
एकांताचे सेवन करणारा, अल्प आहार घेणारा, वाणी, शरीर आणि मन संयमित ठेवणारा, नित्य ध्यानयोगात तत्पर आणि वैराग्याचा आश्रय घेतलेला,
18.53
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।
विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १८.५३ ॥
अहंकार, बल, दर्प, काम, क्रोध आणि परिग्रह सोडून, ममतारहित व शांत होऊन तो ब्रह्मरूप होण्यास योग्य होतो.
18.54
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।
समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥ १८.५४ ॥
ब्रह्मरूप झालेला, प्रसन्नचित्त मनुष्य शोक करत नाही की आकांक्षा करत नाही. सर्व प्राण्यांविषयी समभाव ठेवून तो माझी परा भक्ती प्राप्त करतो.
18.55
भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।
ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥ १८.५५ ॥
भक्तीने तो मला तत्त्वतः जाणतो की मी किती आणि कोण आहे; मग मला तत्त्वतः जाणून तो लगेच माझ्यात प्रवेश करतो.
18.56
सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।
मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ १८.५६ ॥
माझा आश्रय घेऊन सदा सर्व कर्मे करीत असतानाही तो माझ्या कृपेने शाश्वत, अविनाशी पद प्राप्त करतो.
18.57
चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।
बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥ १८.५७ ॥
मनाने सर्व कर्मे मला अर्पण करून, मलाच परम मानून, बुद्धियोगाचा आश्रय घेऊन, सतत माझ्यात चित्त ठेवणारा हो.
18.58
मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।
अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥ १८.५८ ॥
माझ्यात चित्त ठेवून तू माझ्या कृपेने सर्व संकटे पार करशील; पण जर अहंकारामुळे तू ऐकले नाहीस, तर तू नष्ट होशील.
18.59
यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।
मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥ १८.५९ ॥
अहंकाराचा आश्रय घेऊन “मी युद्ध करणार नाही” असे तू मानत असशील, तर तुझा हा निश्चय मिथ्या आहे; तुझी प्रकृती तुला त्यात लावील.
18.60
स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।
कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत् ॥ १८.६० ॥
कौंतेया, स्वभावातून उत्पन्न झालेल्या आपल्या कर्माने बांधलेला तू, मोहामुळे जे करू इच्छित नाहीस, तेही विवश होऊन करशील.
18.61
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।
भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ १८.६१ ॥
अर्जुना, ईश्वर सर्व प्राण्यांच्या हृदयात राहतो आणि यंत्रावर आरूढ झालेल्या सर्व प्राण्यांना आपल्या मायेने फिरवत असतो.
18.62
तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।
तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥ १८.६२ ॥
भारता, सर्वभावाने त्यालाच शरण जा. त्याच्या कृपेने तुला परम शांती आणि शाश्वत स्थान प्राप्त होईल.
18.63
इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया ।
विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥ १८.६३ ॥
अशा प्रकारे गुह्याहूनही गुह्यतर ज्ञान मी तुला सांगितले आहे. यावर पूर्ण विचार करून तुझी जशी इच्छा असेल तसे कर.
18.64
सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः ।
इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ १८.६४ ॥
सर्वांत अत्यंत गुह्य असे माझे परम वचन पुन्हा ऐक. तू मला अत्यंत प्रिय आहेस, म्हणून मी तुझ्या हिताचे सांगेन.
18.65
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥ १८.६५ ॥
माझ्या ठिकाणी मन ठेव, माझा भक्त हो, माझे यजन कर, मला नमस्कार कर. तू मलाच येऊन मिळशील; मी तुला खरी प्रतिज्ञा करतो, कारण तू मला प्रिय आहेस.
18.66
सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ १८.६६ ॥
सर्व धर्मांचा त्याग करून एकट्या मला शरण ये. मी तुला सर्व पापांपासून मुक्त करीन; शोक करू नकोस.
18.67
इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।
न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥ १८.६७ ॥
हे तू कधीही तपरहित माणसाला, भक्तिहीनाला, ऐकण्याची इच्छा नसणाऱ्याला आणि जो माझी निंदा करतो त्याला सांगू नकोस.
18.68
य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।
भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ॥ १८.६८ ॥
जो हे परम गुह्य माझ्या भक्तांना सांगेल, तो माझ्यावर परम भक्ती करून निःसंशय मलाच प्राप्त होईल.
18.69
न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।
भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥ १८.६९ ॥
मनुष्यांमध्ये त्याच्यापेक्षा माझे अधिक प्रिय करणारा कोणी नाही, आणि पृथ्वीवर त्याच्यापेक्षा मला अधिक प्रिय दुसरा कोणी होणारही नाही.
18.70
अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।
ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥ १८.७० ॥
आणि जो आपल्या दोघांच्या या धर्ममय संवादाचे अध्ययन करेल, त्याच्याकडून मी ज्ञानयज्ञाने पूजित होईन, असे माझे मत आहे.
18.71
श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः ।
सोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ॥ १८.७१ ॥
जो मनुष्य श्रद्धावान व दोषदृष्टीरहित होऊन हे केवळ ऐकेल, तोही मुक्त होऊन पुण्यकर्म करणाऱ्यांच्या शुभ लोकांना प्राप्त होईल.
18.72
कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।
कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय ॥ १८.७२ ॥
पार्था, तू हे एकाग्र चित्ताने ऐकलेस का? धनंजया, तुझा अज्ञानजन्य मोह नष्ट झाला का?
18.73
नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत ।
स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥ १८.७३ ॥
अर्जुन म्हणाला: हे अच्युता, तुझ्या कृपेने माझा मोह नष्ट झाला आणि मला स्मृती प्राप्त झाली. मी संशयरहित होऊन स्थिर आहे; मी तुझे वचन पाळीन.
18.74
इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।
संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ १८.७४ ॥
संजय म्हणाला: अशा प्रकारे मी वासुदेव आणि महात्मा पार्थ यांचा हा अद्भुत, रोमांचकारी संवाद ऐकला.
18.75
व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् ।
योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥ १८.७५ ॥
व्यासांच्या कृपेने, योगेश्वर कृष्ण स्वतः साक्षात सांगत असताना, मी हा परम गुह्य योग ऐकला.
18.76
राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् ।
केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ॥ १८.७६ ॥
हे राजा, केशव आणि अर्जुन यांचा हा अद्भुत आणि पुण्यमय संवाद पुन्हा पुन्हा आठवून मी वारंवार हर्षित होतो.
18.77
तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।
विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥ १८.७७ ॥
हे राजा, हरीचे ते अत्यंत अद्भुत रूप पुन्हा पुन्हा आठवून मला मोठा विस्मय वाटतो आणि मी वारंवार हर्षित होतो.
18.78
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।
तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम।।18.78 ॥ १८.७८ ॥
जेथे योगेश्वर कृष्ण आहेत आणि जेथे धनुर्धारी पार्थ आहे, तेथे श्री, विजय, वैभव आणि अढळ नीती आहे, असे माझे मत आहे.