ભગવદ્ ગીતા · અધ્યાય 18
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
18.1
संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।
त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥ १८.१ ॥
અર્જુન બોલ્યા: હે મહાબાહો, હે હૃષીકેશ, હે કેશિનિષૂદન, હું સંન્યાસ અને ત્યાગનું તત્ત્વ અલગ-અલગ જાણવા ઇચ્છું છું.
18.2
काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः ।
सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥ १८.२ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા: કામ્ય કર્મોના ત્યાગને જ્ઞાનીઓ સંન્યાસ જાણે છે, અને વિચક્ષણ લોકો સર્વ કર્મોના ફળના ત્યાગને ત્યાગ કહે છે.
18.3
त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥ १८.३ ॥
કેટલાક મનીષીઓ કહે છે કે કર્મ દોષયુક્ત હોવાથી ત્યાજ્ય છે; અને બીજાઓ કહે છે કે યજ્ઞ, દાન અને તપરૂપ કર્મનો ત્યાગ ન કરવો જોઈએ.
18.4
निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।
त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः ॥ १८.४ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તે ત્યાગ વિશે મારો નિશ્ચય સાંભળ; કારણ કે હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, ત્યાગ ત્રણ પ્રકારનો કહેવાયો છે.
18.5
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।
यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ १८.५ ॥
યજ્ઞ, દાન અને તપરૂપ કર્મ ત્યાજ્ય નથી, તે અવશ્ય કરવું જોઈએ; કારણ કે યજ્ઞ, દાન અને તપ મનીષીઓને પવિત્ર કરનારાં છે.
18.6
एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।
कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ १८.६ ॥
પરંતુ હે પાર્થ, આ કર્મો પણ આસક્તિ અને ફળોનો ત્યાગ કરીને કરવાં જોઈએ; આ મારો નિશ્ચિત અને ઉત્તમ મત છે.
18.7
नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।
मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥ १८.७ ॥
નિયત કર્મનો સંન્યાસ યોગ્ય નથી. મોહને કારણે તેનો ત્યાગ તામસ કહેવાયો છે.
18.8
दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।
स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥ १८.८ ॥
જે કર્મને કેવળ દુઃખરૂપ માનીને શારીરિક કષ્ટના ભયથી તેનો ત્યાગ કરે છે, તે રાજસ ત્યાગ કરીને ત્યાગનું ફળ પામતો નથી.
18.9
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।
सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥ १८.९ ॥
હે અર્જુન, "આ કરવા યોગ્ય છે" એમ માનીને આસક્તિ અને ફળનો ત્યાગ કરીને જે નિયત કર્મ કરાય છે, તે ત્યાગ સાત્ત્વિક મનાય છે.
18.10
न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।
त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥ १८.१० ॥
સત્ત્વથી યુક્ત, મેધાવી, સંશયરહિત ત્યાગી અપ્રિય કર્મનો દ્વેષ કરતો નથી અને પ્રિય કર્મમાં આસક્ત થતો નથી.
18.11
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।
यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ १८.११ ॥
દેહધારી માટે કર્મોનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કરવો શક્ય નથી; પરંતુ જે કર્મફળનો ત્યાગી છે, તે જ ત્યાગી કહેવાય છે.
18.12
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।
भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥ १८.१२ ॥
અનિષ્ટ, ઇષ્ટ અને મિશ્ર એમ ત્રણ પ્રકારનું કર્મફળ ત્યાગ ન કરનારાઓને મૃત્યુ પછી મળે છે, પરંતુ સંન્યાસીઓને ક્યારેય નહીં.
18.13
पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।
सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥ १८.१३ ॥
હે મહાબાહો, સર્વ કર્મોની સિદ્ધિ માટે સાંખ્ય સિદ્ધાંતમાં કહેલાં આ પાંચ કારણો મારી પાસેથી જાણ.
18.14
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।
विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ १८.१४ ॥
અધિષ્ઠાન, કર્તા, જુદાં જુદાં પ્રકારનાં કરણો, વિવિધ અલગ ચેષ્ટાઓ, અને પાંચમું દૈવ.
18.15
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।
न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥ १८.१५ ॥
મનુષ્ય શરીર, વાણી અને મનથી જે કોઈ કર્મ આરંભે છે, તે ન્યાયી હોય કે વિપરીત, તેનાં આ પાંચ કારણો છે.
18.16
तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥ १८.१६ ॥
આમ હોવા છતાં, જે અસંસ્કારી બુદ્ધિને કારણે કેવળ આત્માને જ કર્તા જુએ છે, તે દુર્મતિ સાચું જોતો નથી.
18.17
यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।
हत्वापि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥ १८.१७ ॥
જેનામાં અહંકારનો ભાવ નથી અને જેની બુદ્ધિ લેપાતી નથી, તે આ લોકોને મારીને પણ મારતો નથી અને બંધાતો નથી.
18.18
ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।
करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥ १८.१८ ॥
જ્ઞાન, જ્ઞેય અને જ્ઞાતા — આ ત્રણ પ્રકારની કર્મપ્રેરણા છે; કરણ, કર્મ અને કર્તા — આ ત્રણ પ્રકારનો કર્મસંગ્રહ છે.
18.19
ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।
प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥ १८.१९ ॥
ગુણોની ગણના કરનાર શાસ્ત્રમાં જ્ઞાન, કર્મ અને કર્તા ગુણભેદ પ્રમાણે ત્રણ પ્રકારના જ કહેવાયા છે. તે પણ યથાર્થ રીતે સાંભળ.
18.20
सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।
अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥ १८.२० ॥
જે જ્ઞાનથી મનુષ્ય સર્વ પ્રાણીઓમાં એક અવિનાશી ભાવને, વિભક્તોમાં અવિભક્ત રૂપે જુએ છે, તે જ્ઞાનને સાત્ત્વિક જાણ.
18.21
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् ।
वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥ १८.२१ ॥
પરંતુ જે જ્ઞાન સર્વ પ્રાણીઓમાં જુદા જુદા પ્રકારના અનેક ભાવોને અલગ અલગ રૂપે જાણે છે, તે જ્ઞાનને રાજસ જાણ.
18.22
यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।
अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १८.२२ ॥
અને જે જ્ઞાન એક જ કાર્યને જાણે તે જ સર્વસ્વ હોય તેમ તેમાં આસક્ત રહે છે, જે કારણરહિત, તત્ત્વાર્થરહિત અને તુચ્છ છે, તે તામસ કહેવાયું છે.
18.23
नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।
अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥ १८.२३ ॥
જે કર્મ નિયત, આસક્તિરહિત, રાગ-દ્વેષ વિના કરાયેલું અને ફળની ઇચ્છા ન રાખનાર દ્વારા કરાયેલું હોય, તે સાત્ત્વિક કહેવાય છે.
18.24
यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।
क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥ १८.२४ ॥
પરંતુ જે કર્મ કામનાની ઇચ્છા રાખનાર દ્વારા અથવા અહંકારપૂર્વક, ઘણા પરિશ્રમથી કરાય છે, તે રાજસ કહેવાયું છે.
18.25
अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम् ।
मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥ १८.२५ ॥
પરિણામ, હાનિ, હિંસા અને પોતાના સામર્થ્યનો વિચાર કર્યા વિના મોહથી જે કર્મ આરંભાય છે, તે તામસ કહેવાય છે.
18.26
मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।
सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥ १८.२६ ॥
આસક્તિથી મુક્ત, અહંકારભરી વાતો ન કરનાર, ધૈર્ય અને ઉત્સાહથી યુક્ત, સફળતા અને નિષ્ફળતામાં નિર્વિકાર એવો કર્તા સાત્ત્વિક કહેવાય છે.
18.27
रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।
हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥ १८.२७ ॥
રાગી, કર્મફળની ઇચ્છા રાખનાર, લોભી, હિંસક સ્વભાવનો, અશુદ્ધ અને હર્ષ-શોકથી યુક્ત કર્તા રાજસ કહેવાયો છે.
18.28
अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः ।
विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥ १८.२८ ॥
અયુક્ત, અસંસ્કારી, અક્કડ, ધૂર્ત, બીજાનું અહિત કરનાર, આળસુ, વિષાદી અને ઢીલ કરનાર કર્તા તામસ કહેવાય છે.
18.29
बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु ।
प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय ॥ १८.२९ ॥
હે ધનંજય, ગુણો અનુસાર બુદ્ધિ અને ધૃતિના પણ ત્રણ પ્રકારના ભેદ હું સંપૂર્ણપણે અને અલગ અલગ કહું છું, તે સાંભળ.
18.30
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।
बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ १८.३० ॥
હે પાર્થ, જે બુદ્ધિ પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિ, કર્તવ્ય અને અકર્તવ્ય, ભય અને અભય, બંધન અને મોક્ષને જાણે છે, તે બુદ્ધિ સાત્ત્વિક છે.
18.31
यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।
अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥ १८.३१ ॥
હે પાર્થ, જે બુદ્ધિ વડે મનુષ્ય ધર્મ અને અધર્મને, કર્તવ્ય અને અકર્તવ્યને યથાર્થ રીતે જાણતો નથી, તે બુદ્ધિ રાજસી છે.
18.32
अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता ।
सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥ १८.३२ ॥
હે પાર્થ, અંધકારથી ઢંકાયેલી જે બુદ્ધિ અધર્મને ધર્મ માને છે અને બધી બાબતોને ઊલટી જ સમજે છે, તે બુદ્ધિ તામસી છે.
18.33
धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः ।
योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ १८.३३ ॥
હે પાર્થ, જે અડગ ધૃતિ વડે મનુષ્ય યોગ દ્વારા મન, પ્રાણ અને ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓને ધારણ કરે છે, તે ધૃતિ સાત્ત્વિક છે.
18.34
यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन ।
प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥ १८.३४ ॥
પરંતુ હે અર્જુન, જે ધૃતિ વડે મનુષ્ય આસક્તિપૂર્વક ફળની ઇચ્છા રાખીને ધર્મ, કામ અને અર્થને ધારણ કરે છે, હે પાર્થ, તે ધૃતિ રાજસી છે.
18.35
यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च ।
न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥ १८.३५ ॥
હે પાર્થ, જે ધૃતિ વડે દુર્બુદ્ધિ મનુષ્ય નિદ્રા, ભય, શોક, વિષાદ અને મદને છોડતો નથી, તે ધૃતિ તામસી છે.
18.36
सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ ।
अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥ १८.३६ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, હવે મારી પાસેથી ત્રણ પ્રકારના સુખ વિશે સાંભળ, જેમાં મનુષ્ય અભ્યાસથી રમે છે અને દુઃખના અંતને પામે છે.
18.37
यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् ।
तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥ १८.३७ ॥
જે શરૂઆતમાં વિષ જેવું પણ પરિણામે અમૃત જેવું હોય છે, પોતાની બુદ્ધિની પ્રસન્નતામાંથી જન્મેલું તે સુખ સાત્ત્વિક કહેવાયું છે.
18.38
विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् ।
परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥ १८.३८ ॥
વિષયો અને ઇન્દ્રિયોના સંયોગથી ઉત્પન્ન થતું, શરૂઆતમાં અમૃત જેવું પણ પરિણામે વિષ જેવું તે સુખ રાજસ મનાયું છે.
18.39
यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।
निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १८.३९ ॥
જે સુખ શરૂઆતમાં અને પરિણામે પણ આત્માને મોહિત કરે છે, અને નિદ્રા, આળસ તથા પ્રમાદમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, તે તામસ કહેવાયું છે.
18.40
न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।
सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्ति्रभिर्गुणैः ॥ १८.४० ॥
પૃથ્વી પર કે સ્વર્ગમાં દેવોમાં પણ એવું કોઈ પ્રાણી નથી જે પ્રકૃતિમાંથી જન્મેલા આ ત્રણ ગુણોથી મુક્ત હોય.
18.41
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप ।
कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥ १८.४१ ॥
હે પરંતપ, બ્રાહ્મણો, ક્ષત્રિયો, વૈશ્યો અને શૂદ્રોનાં કર્મો તેમના સ્વભાવમાંથી ઉત્પન્ન ગુણો દ્વારા વિભાજિત કરાયાં છે.
18.42
शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥ १८.४२ ॥
શમ, દમ, તપ, શૌચ, ક્ષમા, સરળતા, જ્ઞાન, વિજ્ઞાન અને આસ્તિકતા — આ સ્વભાવમાંથી જન્મેલાં બ્રાહ્મણનાં કર્મો છે.
18.43
शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।
दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥ १८.४३ ॥
શૌર્ય, તેજ, ધૈર્ય, દક્ષતા, યુદ્ધમાંથી ન ભાગવું, દાન અને સ્વામીભાવ — આ ક્ષત્રિયનાં સ્વભાવજન્ય કર્મો છે.
18.44
कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।
परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥ १८.४४ ॥
ખેતી, ગોરક્ષા અને વેપાર વૈશ્યનાં સ્વભાવજન્ય કર્મો છે; અને સેવારૂપ કર્મ શૂદ્રનું પણ સ્વભાવજન્ય કર્મ છે.
18.45
स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।
स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥ १८.४५ ॥
પોતપોતાના કર્મમાં રત મનુષ્ય પૂર્ણ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. પોતાના કર્મમાં રત મનુષ્ય સિદ્ધિ કેવી રીતે પામે છે, તે સાંભળ.
18.46
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ॥ १८.४६ ॥
જેમાંથી સર્વ પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિ થઈ છે અને જેનાથી આ સર્વ વ્યાપ્ત છે, તેને પોતાના કર્મ દ્વારા પૂજીને મનુષ્ય સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.
18.47
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ १८.४७ ॥
સારી રીતે આચરેલા પરધર્મ કરતાં ગુણરહિત હોવા છતાં સ્વધર્મ શ્રેષ્ઠ છે. સ્વભાવથી નિયત કર્મ કરનાર પાપને પામતો નથી.
18.48
सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।
सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥ १८.४८ ॥
હે કૌન્તેય, સહજ કર્મ દોષયુક્ત હોય તોપણ તેનો ત્યાગ ન કરવો; કારણ કે ધુમાડાથી અગ્નિની જેમ સર્વ આરંભો દોષથી ઢંકાયેલા છે.
18.49
असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।
नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति ॥ १८.४९ ॥
જેની બુદ્ધિ સર્વત્ર અનાસક્ત છે, જેણે પોતાને જીત્યો છે અને જે સ્પૃહારહિત છે, તે સંન્યાસ દ્વારા નૈષ્કર્મ્યની પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.
18.50
सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे ।
समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥ १८.५० ॥
હે કૌન્તેય, સિદ્ધિ પામેલો મનુષ્ય જ્ઞાનની પરમ નિષ્ઠા એવા બ્રહ્મને કેવી રીતે પામે છે, તે સંક્ષેપમાં મારી પાસેથી જાણ.
18.51
बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य च ।
शब्दादीन् विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥ १८.५१ ॥
વિશુદ્ધ બુદ્ધિથી યુક્ત થઈને, ધૃતિથી પોતાને વશ કરીને, શબ્દ વગેરે વિષયોનો ત્યાગ કરીને અને રાગ-દ્વેષને દૂર કરીને,
18.52
विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।
ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ १८.५२ ॥
એકાંતનું સેવન કરનાર, અલ્પ આહાર લેનાર, વાણી, શરીર અને મનને સંયમમાં રાખનાર, સદા ધ્યાનયોગમાં પરાયણ અને વૈરાગ્યનો આશ્રય લેનાર,
18.53
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।
विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १८.५३ ॥
અહંકાર, બળ, દર્પ, કામ, ક્રોધ અને પરિગ્રહને છોડીને, મમતારહિત અને શાંત થઈને તે બ્રહ્મરૂપ થવાને યોગ્ય બને છે.
18.54
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।
समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥ १८.५४ ॥
બ્રહ્મરૂપ થયેલો, પ્રસન્નચિત્ત મનુષ્ય ન શોક કરે છે, ન આકાંક્ષા કરે છે. સર્વ પ્રાણીઓમાં સમભાવ રાખીને તે મારી પરા ભક્તિ પામે છે.
18.55
भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।
ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥ १८.५५ ॥
ભક્તિ દ્વારા તે મને તત્ત્વથી જાણે છે કે હું કેટલો છું અને કોણ છું; પછી મને તત્ત્વથી જાણીને તે તરત જ મારામાં પ્રવેશે છે.
18.56
सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।
मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ १८.५६ ॥
મારો આશ્રય લઈને, સદા બધાં કર્મો કરતો હોવા છતાં, તે મારી કૃપાથી શાશ્વત, અવિનાશી પદ પામે છે.
18.57
चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।
बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥ १८.५७ ॥
મનથી બધાં કર્મો મને અર્પણ કરીને, મને જ પરમ માનીને, બુદ્ધિયોગનો આશ્રય લઈને, સતત મારામાં ચિત્ત રાખનારો થા.
18.58
मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।
अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥ १८.५८ ॥
મારામાં ચિત્ત રાખીને તું મારી કૃપાથી બધાં સંકટો પાર કરીશ; પણ જો અહંકારને કારણે તું નહીં સાંભળે, તો નાશ પામીશ.
18.59
यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।
मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥ १८.५९ ॥
અહંકારનો આશ્રય લઈને જો તું માને કે “હું યુદ્ધ નહીં કરું”, તો તારો આ નિશ્ચય મિથ્યા છે; તારી પ્રકૃતિ તને તેમાં જોડી દેશે.
18.60
स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।
कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत् ॥ १८.६० ॥
હે કૌંતેય, સ્વભાવથી જન્મેલા પોતાના કર્મથી બંધાયેલો તું, મોહને કારણે જે કરવા ઇચ્છતો નથી, તે પણ વિવશ થઈને કરીશ.
18.61
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।
भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ १८.६१ ॥
હે અર્જુન, ઈશ્વર સર્વ પ્રાણીઓના હૃદયમાં રહે છે અને યંત્ર પર આરૂઢ થયેલા સર્વ પ્રાણીઓને પોતાની માયાથી ફેરવે છે.
18.62
तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।
तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥ १८.६२ ॥
હે ભારત, સર્વભાવથી તેમનું જ શરણ લે. તેમની કૃપાથી તું પરમ શાંતિ અને શાશ્વત ધામ પ્રાપ્ત કરીશ.
18.63
इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया ।
विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥ १८.६३ ॥
આમ ગુહ્યથી પણ વધુ ગુહ્ય જ્ઞાન મેં તને કહ્યું છે. તેના પર પૂરો વિચાર કરીને જેમ ઇચ્છે તેમ કર.
18.64
सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः ।
इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ १८.६४ ॥
સૌથી વધુ ગુહ્ય એવું મારું પરમ વચન ફરીથી સાંભળ. તું મને અત્યંત પ્રિય છે, તેથી હું તારા હિતની વાત કહીશ.
18.65
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥ १८.६५ ॥
મારામાં મન લગાવ, મારો ભક્ત થા, મારું યજન કર, મને નમસ્કાર કર. તું મને જ પામીશ; હું તને સાચું વચન આપું છું, કારણ કે તું મને પ્રિય છે.
18.66
सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ १८.६६ ॥
સર્વ ધર્મોનો ત્યાગ કરીને માત્ર મારું જ શરણ લે. હું તને સર્વ પાપોમાંથી મુક્ત કરીશ; શોક ન કર.
18.67
इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।
न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥ १८.६७ ॥
આ તારે ક્યારેય તપરહિતને, ભક્તિરહિતને, સાંભળવાની ઇચ્છા ન રાખનારને અને જે મારી નિંદા કરે છે તેને ન કહેવું.
18.68
य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।
भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ॥ १८.६८ ॥
જે આ પરમ ગુહ્ય જ્ઞાન મારા ભક્તોને કહેશે, તે મારામાં પરમ ભક્તિ કરીને નિઃસંદેહ મને જ પામશે.
18.69
न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।
भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥ १८.६९ ॥
મનુષ્યોમાં તેના કરતાં મારું વધુ પ્રિય કરનાર કોઈ નથી, અને પૃથ્વી પર તેના કરતાં મને વધુ પ્રિય બીજો કોઈ થશે પણ નહીં.
18.70
अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।
ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥ १८.७० ॥
અને જે આપણા બંનેના આ ધર્મમય સંવાદનો અભ્યાસ કરશે, તેના દ્વારા હું જ્ઞાનયજ્ઞથી પૂજાઈશ, એવો મારો મત છે.
18.71
श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः ।
सोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ॥ १८.७१ ॥
જે મનુષ્ય શ્રદ્ધાવાન અને દોષદૃષ્ટિ રહિત થઈને આ માત્ર સાંભળશે, તે પણ મુક્ત થઈને પુણ્યકર્મીઓના શુભ લોકોને પામશે.
18.72
कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।
कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय ॥ १८.७२ ॥
હે પાર્થ, શું તેં આ એકાગ્ર ચિત્તથી સાંભળ્યું? હે ધનંજય, શું તારો અજ્ઞાનજન્ય મોહ નષ્ટ થયો?
18.73
नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत ।
स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥ १८.७३ ॥
અર્જુન બોલ્યા: હે અચ્યુત, આપની કૃપાથી મારો મોહ નષ્ટ થયો છે અને મને સ્મૃતિ પ્રાપ્ત થઈ છે. હું સંશયરહિત થઈને સ્થિર છું; હું આપનું વચન પાળીશ.
18.74
इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।
संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ १८.७४ ॥
સંજય બોલ્યા: આ રીતે મેં વાસુદેવ અને મહાત્મા પાર્થનો આ અદ્ભુત અને રોમાંચક સંવાદ સાંભળ્યો.
18.75
व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् ।
योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥ १८.७५ ॥
વ્યાસની કૃપાથી, યોગેશ્વર કૃષ્ણ સ્વયં સાક્ષાત્ કહેતા હતા ત્યારે, મેં આ પરમ ગુહ્ય યોગ સાંભળ્યો.
18.76
राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् ।
केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ॥ १८.७६ ॥
હે રાજન, કેશવ અને અર્જુનના આ અદ્ભુત અને પુણ્ય સંવાદને વારંવાર યાદ કરીને હું વારંવાર હર્ષિત થાઉં છું.
18.77
तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।
विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥ १८.७७ ॥
હે રાજન, હરિના તે અત્યંત અદ્ભુત રૂપને વારંવાર યાદ કરીને મને મહાન વિસ્મય થાય છે અને હું વારંવાર હર્ષિત થાઉં છું.
18.78
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।
तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम।।18.78 ॥ १८.७८ ॥
જ્યાં યોગેશ્વર કૃષ્ણ છે અને જ્યાં ધનુર્ધારી પાર્થ છે, ત્યાં જ શ્રી, વિજય, ઐશ્વર્ય અને અટલ નીતિ છે, એવો મારો મત છે.